Unia celna UE i współpraca podatkowa

Unia celna stanowi wyłączną kompetencję Unii na mocy art. 3 ust. (1) lit. a) TFUE. Art. 28–33 zakazują ceł i opłat o skutku równoważnym między państwami członkowskimi oraz ustanawiają wspólną taryfę celną wobec państw trzecich. Prawo celne określa procedury oraz zasady dotyczące ustalania wartości, pochodzenia, klasyfikacji, dozoru i długu celnego.

Podatki pozostają głównie w gestii krajowej. Art. 113 TFUE zezwala na harmonizację podatków pośrednich niezbędną do funkcjonowania rynku wewnętrznego i uniknięcia zakłóceń konkurencji. Art. 115 umożliwia wybrane działania na rzecz zbliżenia przepisów dotyczących podatków bezpośrednich, gdy przepisy krajowe bezpośrednio wpływają na rynek wewnętrzny.

Obie ścieżki wymagają zazwyczaj jednomyślnego działania Rady po konsultacji z Parlamentem oraz Europejskim Komitetem Ekonomiczno-Społecznym. Parlament wydaje opinię, a nie współdecyduje w ramach zwykłej procedury ustawodawczej. W polityce podatkowej co do zasady nie stosuje się głosowania większością kwalifikowaną.

Rozporządzenie (UE) nr 952/2013, czyli obecny unijny kodeks celny, stanowi podstawowy zbiór przepisów. Nomenklatura scalona służy do klasyfikacji towarów, a wspólna taryfa celna wiąże klasyfikację ze stawkami celnymi i środkami polityki handlowej. Na sposób traktowania towarów wpływają również ich wartość i pochodzenie. Pochodzenie preferencyjne może umożliwić zastosowanie obniżonej lub zerowej stawki celnej na podstawie umowy albo autonomicznego systemu preferencji, jeżeli udowodniono spełnienie jego warunków.

Krajowe administracje celne pobierają cła, analizują ryzyko oraz egzekwują przepisy fiskalne i pozafiskalne, w tym dotyczące bezpieczeństwa produktów, sankcji i ograniczeń środowiskowych. Komisja czuwa nad jednolitym stosowaniem przepisów i obsługuje wspólne systemy; nie zastępuje krajowych funkcjonariuszy celnych.

Towary unijne co do zasady przemieszczają się bez wewnętrznych formalności celnych. Dopuszczenie do obrotu nadaje towarom nieunijnym status unijny po spełnieniu wymogów importowych. Tranzyt, składowanie celne, uszlachetnianie czynne i odprawa czasowa zawieszają lub modyfikują należności na określonych warunkach.

VAT jest podatkiem konsumpcyjnym pobieranym na kolejnych etapach łańcucha dostaw i ponoszonym przez konsumenta końcowego. Dyrektywa 2006/112/WE harmonizuje transakcje, zasady dotyczące miejsca świadczenia, odliczenia, zwolnienia, fakturowanie i stawki. Administrują nim państwa członkowskie. Stawki podstawowe muszą wynosić co najmniej 15%; stawki krajowe nadal się różnią.

Zasady dotyczące miejsca świadczenia rozdzielają prawa do opodatkowania. Punkt kompleksowej obsługi centralizuje deklaracje dotyczące niektórych transgranicznych dostaw i usług na rzecz konsumentów; importowy punkt kompleksowej obsługi obejmuje kwalifikującą się sprzedaż na odległość towarów o niskiej wartości. Zasoby własne UE oparte na VAT nie są krajowymi dochodami z VAT.

Akcyzą objęte są alkohol, tytoń i energia. Prawo UE ustanawia wspólne zasady i stawki minimalne; państwa członkowskie ustalają stawki krajowe. Opodatkowanie obrotu handlowego odbywa się zasadniczo w miejscu konsumpcji. System przemieszczania oraz nadzoru wyrobów akcyzowych monitoruje towary objęte procedurą zawieszenia poboru akcyzy. Dochody trafiają do państw członkowskich.

Podatki bezpośrednie od osób fizycznych i przedsiębiorstw pozostają w gestii krajowej, z zastrzeżeniem swobód traktatowych, zasad pomocy państwa i ukierunkowanych przepisów UE. Dyrektywy regulują płatności transgraniczne, połączenia spółek, przeciwdziałanie unikaniu opodatkowania, minimalne efektywne opodatkowanie osób prawnych i współpracę administracyjną. Trybunał Sprawiedliwości może stwierdzić, że krajowy przepis podatkowy w nieuzasadniony sposób ogranicza swobodny przepływ, nawet w przypadku braku przepisów harmonizujących.

Dyrektywa w sprawie współpracy administracyjnej, czyli DAC, umożliwia wymianę informacji podatkowych. Jej zmiany obejmują rachunki, interpretacje indywidualne, sprawozdania według krajów, podlegające zgłoszeniu uzgodnienia, platformy i kryptoaktywa. DAC9, przyjęta w kwietniu 2025 r., standaryzuje informacje dotyczące podatku wyrównawczego w ramach unijnych przepisów o minimalnym opodatkowaniu. Dyrektywy nadal wymagają transpozycji.

FASTER, przyjęta w grudniu 2024 r., wprowadza cyfrowe zaświadczenie o rezydencji podatkowej oraz szybsze procedury ulg w podatku u źródła. Państwa członkowskie muszą dokonać transpozycji do 31 grudnia 2028 r. i stosować przepisy od 1 stycznia 2030 r. Została przyjęta, ale nie ma jeszcze zastosowania operacyjnego.

ViDA została przyjęta 11 marca 2025 r. i weszła w życie 14 kwietnia. Wdrażanie będzie kontynuowane do 2035 r. Państwa członkowskie mogą wprowadzać obowiązkowe fakturowanie elektroniczne na określonych warunkach; wzmocniono mechanizmy kontroli importowego punktu kompleksowej obsługi.

Przepisy dotyczące uznawania platform za dostawców i pojedynczej rejestracji zaczną obowiązywać w lipcu 2028 r. Cyfrowe raportowanie transgranicznych transakcji między przedsiębiorstwami będzie stosowane od lipca 2030 r. Krajowe systemy raportowania w czasie rzeczywistym muszą zostać dostosowane do modelu UE do stycznia 2035 r.

W maju 2023 r. Komisja przedstawiła wniosek dotyczący nowego unijnego kodeksu celnego. Parlament i Rada osiągnęły wstępne porozumienie polityczne 26 marca 2026 r. Uzgodniona struktura zakłada utworzenie Urzędu UE ds. Celnych w Lille, unijnego centrum danych celnych oraz statusu „Trust and Check” dla przejrzystych przedsiębiorców. Administracje krajowe zachowałyby bezpośrednią odpowiedzialność za kontrole.

Porozumienie polityczne przewiduje udostępnienie centrum danych dla handlu elektronicznego 1 lipca 2028 r. oraz jego stopniowe rozszerzenie na wszystkie przepływy towarów do 1 marca 2034 r. Porozumienie polityczne nie oznacza ostatecznego podpisania aktu, jego publikacji w Dzienniku Urzędowym ani rozpoczęcia jego stosowania. Według stanu na 17 sierpnia 2026 r. w oficjalnych sprawozdaniach z postępów wynik z marca nadal określa się jako porozumienie polityczne. Rozporządzenie 952/2013 pozostaje zatem kodeksem mającym zastosowanie do czasu potwierdzenia formalnego przyjęcia nowego aktu i jego wejścia w życie.

Rozporządzenie (UE) 2026/382 już ustanawia tymczasowe cło w wysokości €3 na przesyłki o niskiej wartości, o wartości do €150, od 1 lipca 2026 r. Oblicza się je według kategorii taryfowej, a nie dla każdej fizycznej sztuki towaru. Cło to jest odrębne od opłaty manipulacyjnej przewidzianej w szerszej reformie.