Konkurencyjność UE, polityka przemysłowa i bezpieczeństwo gospodarcze

Konkurencyjność oznacza zdolność do zwiększania produktywności i inwestycji oraz budowania trwałego dobrobytu. Traktaty nie przyznają Unii samodzielnej kompetencji do regulowania wszystkiego, co określono jako konkurencyjne. Artykuł 3(3) TUE ustanawia cel w postaci społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności. Artykuł 173 TFUE przyznaje Unii wspierającą i koordynującą rolę w zakresie konkurencyjności przemysłu, wykluczając jednocześnie harmonizację na podstawie tego artykułu. Wiążące środki opierają się zatem zwykle na innej podstawie prawnej, zwłaszcza na art. 114 dotyczącym rynku wewnętrznego, art. 182 i 188 dotyczącym badań naukowych, art. 191 i 192 dotyczącym środowiska lub na wspólnej polityce handlowej na podstawie art. 207.

Ta dyscyplina w zakresie podstawy prawnej jest częstym tematem egzaminacyjnym. Polityka przemysłowa UE może poprawiać warunki ramowe, koordynować działania państw członkowskich i wspierać innowacje. Nie przekształca ona wszystkich krajowych wyborów w zakresie przemysłu w wyłączną kompetencję UE. Reguły konkurencji, kontrola pomocy państwa i instrumenty ochrony handlu ograniczają sposób udzielania wsparcia. Polityka spójności i budżet UE pomagają rozprowadzać inwestycje między regionami, natomiast państwa członkowskie zachowują istotne uprawnienia w dziedzinie opodatkowania, edukacji, infrastruktury i koszyka energetycznego.

Przedstawiony przez Komisję 29 stycznia 2025 Kompas konkurencyjności przekłada znaczną część sprawozdania Draghiego na program prac na kadencję 2024–2029. Jego trzy zasadnicze kierunki działania to zmniejszenie luki innowacyjnej, opracowanie wspólnego planu działania na rzecz dekarbonizacji i konkurencyjności oraz ograniczenie nadmiernych zależności przy jednoczesnym zwiększeniu bezpieczeństwa. Wspiera je pięć przekrojowych czynników sprzyjających: prostsze przepisy, mniej barier na jednolitym rynku, pogłębienie finansowania za pośrednictwem Unii oszczędności i inwestycji, lepsze umiejętności i wysokiej jakości miejsca pracy oraz skuteczniejsza koordynacja między UE a państwami członkowskimi.

Kompas jest komunikatem Komisji, a nie rozporządzeniem. Sam nie ustanawia możliwych do wyegzekwowania obowiązków przedsiębiorstw. Jego skutki prawne wynikają z późniejszych rozporządzeń, dyrektyw, decyzji w sprawie finansowania i wdrożenia na szczeblu krajowym. Do sierpnia 2026 powiązane z nim dokumenty znajdowały się na różnych etapach — od przyjętych aktów prawnych po wnioski ustawodawcze. Kandydaci powinni określać etap proceduralny każdego dokumentu, zamiast przedstawiać cały Kompas jako obowiązujące prawo.

Pakt dla czystego przemysłu, zainicjowany 26 lutego 2025, koncentruje się na energochłonnych gałęziach przemysłu i czystych technologiach. Łączy plan działania na rzecz przystępnej cenowo energii, popyt na czystsze produkty, finansowanie, obieg zamknięty, umiejętności i partnerstwa międzynarodowe. Komisja wskazuje, że na wsparcie czystej produkcji w UE można uruchomić ponad €100 mld. Jest to finansowanie uruchamiane za pośrednictwem różnych instrumentów, a nie jedna nowa linia budżetowa o wartości €100 mld.

Dwa rozporządzenia stanowią już część architektury wdrażania. Akt w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie, rozporządzenie (UE) 2024/1735, wspiera zdolności produkcyjne w zakresie określonych technologii neutralnych emisyjnie za pomocą projektów strategicznych, szybszego wydawania pozwoleń, kryteriów odporności, akademii umiejętności i piaskownic regulacyjnych. Akt w sprawie surowców krytycznych, rozporządzenie (UE) 2024/1252, dotyczy wydobycia na początkowych etapach łańcucha wartości, przetwarzania, recyklingu, monitorowania i dywersyfikacji. Jego 2030 wartości odniesienia określają zdolności w ramach polityki, a nie zakazy importu: 10% rocznego zużycia w UE powinno być wydobywane w Unii, 40% przetwarzane, a 25% poddawane recyklingowi, przy czym z jednego państwa trzeciego może pochodzić nie więcej niż 65% rocznego zużycia każdego surowca strategicznego na odpowiednim etapie przetwarzania.

4 marca 2026 Komisja przedstawiła wniosek dotyczący aktu na rzecz przyspieszenia dekarbonizacji przemysłu. Wniosek ma stworzyć rynki pionierskie dla produktów niskoemisyjnych i wytwarzanych w Europie, uprościć wydawanie pozwoleń oraz ustanowić warunki zapewniające, by niektóre duże inwestycje zagraniczne tworzyły wartość dodaną w UE. Wniosek nie jest ani przyjętym, ani mającym zastosowanie aktem. Parlament i Rada muszą uzgodnić tekst w ramach zwykłej procedury ustawodawczej, zanim ostateczne rozporządzenie będzie mogło wejść w życie.

2023 europejska strategia bezpieczeństwa gospodarczego opiera się na trzech koncepcjach: wspieraniu konkurencyjności UE, ochronie przed zidentyfikowanymi zagrożeniami oraz partnerstwie z możliwie najszerszym gronem państw. Ocena ryzyka obejmuje odporność łańcuchów dostaw, fizyczne bezpieczeństwo i cyberbezpieczeństwo infrastruktury krytycznej, bezpieczeństwo technologii i ich niepożądany transfer, a także wykorzystywanie zależności gospodarczych jako broni lub stosowanie przymusu ekonomicznego. Proporcjonalność i precyzja mają znaczenie, ponieważ nadmierne kontrole mogą szkodzić inwestycjom, handlowi i badaniom naukowym.

Zestaw instrumentów jest rozdzielony między różne obszary polityki. Monitorowanie bezpośrednich inwestycji zagranicznych służy badaniu zagrożeń dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego, lecz nie zastępuje kontroli koncentracji. Rozporządzenie w sprawie subsydiów zagranicznych dotyczy zakłóceń powodowanych przez subsydia przyznawane przez państwa spoza UE. Kontrole wywozu mogą ograniczać obrót wrażliwymi produktami podwójnego zastosowania. Instrument chroniący przed wymuszaniem zapewnia ramy reagowania, gdy państwo trzecie wywiera presję gospodarczą, aby wpływać na decyzje UE lub państw członkowskich. Instrumenty ochrony handlu przeciwdziałają przywozowi produktów po cenach dumpingowych lub subsydiowanych na podstawie określonych kryteriów prawnych. Środki w zakresie bezpieczeństwa badań naukowych i prace dotyczące ryzyka związanego z inwestycjami wychodzącymi służą przeciwdziałaniu możliwemu wyciekowi wiedzy o krytycznym znaczeniu.

Strategiczna autonomia nie oznacza autarkii. UE nadal dąży do zawierania umów handlowych, partnerstw w zakresie surowców oraz partnerstw na rzecz czystego handlu i inwestycji. Wyzwaniem dla polityki jest odróżnienie zwykłej zależności handlowej od skoncentrowanej zależności, którą można wykorzystać lub która może spowodować zakłócenia systemowe. Decyzje powinny opierać się na dowodach, być koordynowane z państwami członkowskimi i pozostawać zgodne ze zobowiązaniami międzynarodowymi.

Rada Europejska wyznacza ogólny kierunek strategiczny. Komisja przedstawia wnioski ustawodawcze, egzekwuje reguły konkurencji i handlu, zarządza programami Unii oraz monitoruje ich wdrażanie. Parlament i Rada wspólnie stanowią prawo w odniesieniu do większości środków dotyczących rynku wewnętrznego i przemysłu. Państwa członkowskie wydają pozwolenia, wybierają lub wspierają projekty, egzekwują wiele wymogów oraz kształtują inwestycje przemysłowe za pomocą budżetów krajowych. Grupa Europejskiego Banku Inwestycyjnego zapewnia pożyczki, gwarancje i wsparcie kapitałowe, natomiast agencje i partnerstwa realizują wyspecjalizowane zadania.

Wdrażanie zależy zatem od koordynacji, a nie od jednego organu ds. polityki przemysłowej. Projekty mogą być zobowiązane do jednoczesnego spełnienia wymogów dotyczących oceny oddziaływania na środowisko, zamówień publicznych, pomocy państwa i przepisów sektorowych. Szybsze wydawanie pozwoleń nie oznacza automatycznego odstąpienia od norm materialnych. Finansowanie UE nie zapewnia automatycznie zgodności pomocy krajowej z prawem, a uznanie projektu za strategiczny nie eliminuje wszystkich wymogów dotyczących zezwoleń.

Najpierw należy sklasyfikować dokument: strategia, wniosek, przyjęty akt lub mający zastosowanie obowiązek. Następnie należy określić podstawę prawną i kompetencję. Kolejnym krokiem jest dopasowanie problemu do instrumentu: finansowania innowacji, wydawania pozwoleń, zamówień publicznych, pomocy państwa, ochrony handlu, monitorowania inwestycji lub monitorowania łańcucha dostaw. Na koniec należy wskazać właściwy szczebel odpowiedzialności. W wielu błędnych odpowiedziach wszystkie zadania przypisuje się Komisji albo zakłada się, że państwa członkowskie mogą bez ograniczeń wynikających z prawa UE subsydiować dowolne preferowane przedsiębiorstwo krajowe.