Budżet UE, wieloletnie ramy finansowe i zasoby własne

Budżet UE przekłada wspólne priorytety na dotacje, zamówienia publiczne, instrumenty finansowe i wydatki administracyjne. Jest niewielki w porównaniu z łącznymi budżetami krajowymi i co do zasady nie może wykazywać rocznego deficytu. Artykuł 310 TFUE wymaga równowagi dochodów i wydatków. Struktura obejmuje trzy warstwy: decyzja w sprawie zasobów własnych upoważnia do pozyskiwania dochodów; wieloletnie ramy finansowe, czyli WRF, ustalają roczne pułapy dla szerokich działów wydatków; a każdy budżet roczny zatwierdza zobowiązania i płatności w granicach tych pułapów.

Zobowiązanie rezerwuje środki na zobowiązanie prawne, które może skutkować płatnościami przez kilka lat. Płatność pokrywa kwotę wymagalną w bieżącym roku. Rozróżnienie to ma znaczenie w przypadku długoterminowych projektów oraz pozostających do uregulowania zobowiązań, określanych jako reste à liquider. WRF nie są same w sobie siedmioletnim czekiem budżetowym, a budżet roczny nie może po prostu pomijać ich pułapów.

Artykuły 310–325 TFUE stanowią podstawowe ramy prawne. Na mocy art. 312 Rada przyjmuje rozporządzenie w sprawie WRF jednomyślnie, zgodnie ze specjalną procedurą ustawodawczą, po uzyskaniu zgody Parlamentu. Na etapie udzielania zgody Parlament może przyjąć lub odrzucić tekst Rady, ale nie może go zmienić. Rada Europejska zazwyczaj wypracowuje rozstrzygające porozumienie polityczne, lecz formalnego przyjęcia dokonuje Rada.

Artykuł 311 reguluje zasoby własne. Rada stanowi jednomyślnie po konsultacji z Parlamentem, a decyzja wchodzi w życie dopiero po jej zatwierdzeniu przez każde państwo członkowskie zgodnie z krajowymi wymogami konstytucyjnymi. Jest to procedura bardziej rygorystyczna niż procedura dotycząca WRF. Natomiast sektorowe programy wydatków są zazwyczaj przyjmowane w ramach zwykłej procedury ustawodawczej. Artykuł 314 przyznaje Parlamentowi i Radzie równorzędne uprawnienia budżetowe w odniesieniu do budżetu rocznego, na podstawie projektu Komisji oraz procedury pojednawczej, jeżeli ich stanowiska są rozbieżne.

W cenach bieżących WRF na lata 2021–2027 opiewają łącznie na około €1.211 bln. NextGenerationEU wprowadził tymczasowy instrument na rzecz odbudowy o wartości €806.9 mld. NGEU nie stanowi kolejnych WRF: Komisja zaciąga pożyczki w imieniu Unii i przekazuje pozyskane środki za pośrednictwem programów budżetowych jako zewnętrzne dochody przeznaczone na określony cel. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności jest jego największym komponentem.

Zmiana z 2024 r. wzmocniła wsparcie dla Ukrainy, migracji, technologii strategicznych i elastyczności. Wydatki pozostają podzielone na działy i objęte pułapami. Warunkowość w zakresie praworządności może chronić budżet, jeżeli naruszenia wpływają lub stwarzają poważne ryzyko wpływu na należyte zarządzanie finansami lub interesy finansowe Unii.

Istniejące zasoby własne obejmują tradycyjne zasoby własne, głównie cła; składkę opartą na zharmonizowanej podstawie VAT; składkę opartą na dochodzie narodowym brutto każdego państwa członkowskiego; a od 2021 r. także składkę opartą na masie niepoddanych recyklingowi odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych. Dochody oparte na DNB równoważą budżet po obliczeniu pozostałych dochodów. Organy celne zatrzymują uzgodnioną część jako koszty poboru. Grzywny, podatki od wynagrodzeń pracowników UE oraz nadwyżka z poprzedniego roku stanowią inne dochody, ale nie są zasobami własnymi w tym samym znaczeniu.

Zasoby własne to dochody prawnie przypisane Unii. Nie należy ich utożsamiać z jednym jednolitym podatkiem pobieranym bezpośrednio od każdego obywatela przez skarb UE. Znaczna część dochodów jest pobierana lub obliczana przez administracje krajowe. Pułap zasobów własnych, wyrażony jako udział w DNB UE, ogranicza kwoty wymagane od państw członkowskich i zapewnia margines zabezpieczający zobowiązania, w tym tymczasowe zwiększenie związane z pożyczkami NGEU.

Komisja przygotowuje projekt budżetu rocznego. Rada przyjmuje swoje stanowisko, a Parlament może je zatwierdzić, zmienić lub uruchomić procedurę pojednawczą. Po przyjęciu budżetu Komisja wykonuje go na mocy art. 317 TFUE we współpracy z państwami członkowskimi i zgodnie z rozporządzeniem finansowym. Przesunięcia środków i budżety korygujące umożliwiają kontrolowane dostosowania w ciągu roku; nie znoszą one roli władzy budżetowej.

Kontrola ma kilka warstw. Organy krajowe sprawdzają wydatki w ramach zarządzania dzielonego. Komisja pozostaje odpowiedzialna za nadzór i może wstrzymywać płatności, stosować korekty finansowe lub odzyskiwać środki. OLAF prowadzi administracyjne dochodzenia w sprawie nadużyć finansowych. EPPO prowadzi postępowania przygotowawcze i wnosi oskarżenia w sprawach o przestępstwa naruszające interesy finansowe Unii w państwach uczestniczących. Niezależny Europejski Trybunał Obrachunkowy kontroluje legalność, prawidłowość i wykonanie zadań, lecz nie nakłada sankcji karnych.

Absolutorium stanowi retrospektywną odpowiedzialność polityczną. Parlament decyduje, czy zatwierdzić wykonanie przez Komisję budżetu za miniony rok budżetowy, na zalecenie Rady oraz na podstawie sprawozdań finansowych, sprawozdawczości Komisji i materiałów Trybunału Obrachunkowego. Absolutorium nie jest przyjęciem kolejnego budżetu i nie udziela go Trybunał Obrachunkowy.

W dniu 16 lipca 2025 r. Komisja zaproponowała przeprojektowane WRF na lata 2028–2034 o wartości niemal €2 bln w cenach bieżących, co odpowiada około 1.26% średniego DNB UE. Drugi pakiet sektorowy przedstawiono 3 września 2025 r. Proponowane krajowe i regionalne plany partnerstwa miałyby połączyć kilka funduszy wdrażanych przez państwa członkowskie i regiony, natomiast Europejski Fundusz Konkurencyjności skonsolidowałby wsparcie dla strategicznych technologii i sektorów przemysłu. Są to wnioski Komisji, a nie przepisy regulujące sytuację obecnych beneficjentów.

Komisja zaproponowała również pięć nowych zasobów własnych powiązanych z unijnym systemem handlu uprawnieniami do emisji, mechanizmem dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂, niezbieranymi elektroodpadami, podatkami akcyzowymi od wyrobów tytoniowych oraz zasobem korporacyjnym dla Europy opartym na dużych przedsiębiorstwach. Komisja szacuje, że pakiet ten mógłby przynosić €58.5 miliardów rocznie. Przyjęcie nadal wymaga przeprowadzenia procedur traktatowych: jednomyślności i zgody Parlamentu w przypadku WRF; jednomyślności, konsultacji z Parlamentem oraz zatwierdzenia na szczeblu krajowym w przypadku decyzji w sprawie zasobów własnych.

Prace Rady postępowały w oparciu o ramy negocjacyjne. Zmienione ramy zawierające dane liczbowe przedstawiono w czerwcu 2026 r., a Rada przyjęła częściowe stanowiska w sprawie kilku rozporządzeń programowych. Częściowy mandat nie jest ani ostatecznym porozumieniem międzyinstytucjonalnym, ani przyjętym prawem. Osiągnięcie porozumienia politycznego w sprawie całego pakietu planuje się przed końcem 2026 r., tak aby akty prawne mogły zostać przyjęte w 2027 r., a programy rozpoczęły się 1 stycznia 2028 r.