Τελωνειακή Ένωση και φορολογική συνεργασία της ΕΕ

Η τελωνειακή ένωση αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της Ένωσης δυνάμει του άρθρου 3(1)(α) ΣΛΕΕ. Τα άρθρα 28–33 απαγορεύουν τους τελωνειακούς δασμούς και τις επιβαρύνσεις ισοδυνάμου αποτελέσματος μεταξύ των κρατών μελών και θεσπίζουν κοινό δασμολόγιο έναντι τρίτων χωρών. Η τελωνειακή νομοθεσία καθορίζει τους κανόνες για τις διαδικασίες, τη δασμολογητέα αξία, την καταγωγή, την κατάταξη, την εποπτεία και την τελωνειακή οφειλή.

Η φορολογία παραμένει κυρίως εθνική αρμοδιότητα. Το άρθρο 113 ΣΛΕΕ επιτρέπει την εναρμόνιση των έμμεσων φόρων που είναι αναγκαία για την εσωτερική αγορά και την αποφυγή στρεβλώσεων. Το άρθρο 115 υποστηρίζει την επιλεκτική προσέγγιση των διατάξεων άμεσης φορολογίας όταν οι εθνικές νομοθεσίες επηρεάζουν άμεσα την εσωτερική αγορά.

Και οι δύο διαδικασίες απαιτούν κατά κανόνα ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου, κατόπιν διαβούλευσης με το Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. Το Κοινοβούλιο γνωμοδοτεί και δεν συμμετέχει στη συναπόφαση στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας. Η φορολογική πολιτική δεν χρησιμοποιεί γενικά την ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία.

Ο κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 952/2013, ο ισχύων Ενωσιακός Τελωνειακός Κώδικας, παρέχει το κεντρικό κανονιστικό πλαίσιο. Η Συνδυασμένη Ονοματολογία κατατάσσει τα εμπορεύματα· το Κοινό Δασμολόγιο συνδέει την κατάταξη με τους δασμούς και τα μέτρα εμπορικής πολιτικής. Η αξία και η καταγωγή επηρεάζουν επίσης τη μεταχείριση. Η προτιμησιακή καταγωγή μπορεί να επιτρέψει μειωμένο ή μηδενικό δασμό βάσει συμφωνίας ή αυτόνομου καθεστώτος, εφόσον αποδεικνύεται ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του.

Οι εθνικές τελωνειακές διοικήσεις εισπράττουν δασμούς, αναλύουν τους κινδύνους και επιβάλλουν δημοσιονομικούς και μη δημοσιονομικούς κανόνες, μεταξύ άλλων για την ασφάλεια των προϊόντων, τις κυρώσεις και τους περιβαλλοντικούς περιορισμούς. Η Επιτροπή διασφαλίζει την ομοιόμορφη εφαρμογή και διαχειρίζεται κοινά συστήματα· δεν αντικαθιστά τους εθνικούς τελωνειακούς υπαλλήλους.

Τα ενωσιακά εμπορεύματα κυκλοφορούν γενικά χωρίς εσωτερικές τελωνειακές διατυπώσεις. Η θέση σε ελεύθερη κυκλοφορία προσδίδει στα μη ενωσιακά εμπορεύματα ενωσιακό χαρακτήρα, αφού εκπληρωθούν οι απαιτήσεις εισαγωγής. Η διαμετακόμιση, η αποταμίευση, η τελειοποίηση προς επανεξαγωγή και η προσωρινή εισαγωγή αναστέλλουν ή μεταβάλλουν τις επιβαρύνσεις υπό καθορισμένες προϋποθέσεις.

Ο ΦΠΑ είναι φόρος κατανάλωσης που εισπράττεται σε όλη την αλυσίδα εφοδιασμού και βαρύνει τον τελικό καταναλωτή. Η οδηγία 2006/112/ΕΚ εναρμονίζει τις συναλλαγές, τους κανόνες του τόπου παροχής, τις εκπτώσεις, τις απαλλαγές, την τιμολόγηση και τους συντελεστές. Τα κράτη μέλη τον διαχειρίζονται. Οι κανονικοί συντελεστές πρέπει να είναι τουλάχιστον 15%· οι εθνικοί συντελεστές εξακολουθούν να διαφέρουν.

Οι κανόνες του τόπου παροχής κατανέμουν τα δικαιώματα φορολόγησης. Η μονοαπευθυντική θυρίδα συγκεντρώνει τις δηλώσεις για ορισμένες διασυνοριακές παροχές προς καταναλωτές· η μονοαπευθυντική θυρίδα εισαγωγών καλύπτει τις επιλέξιμες εξ αποστάσεως πωλήσεις χαμηλής αξίας. Ο ίδιος πόρος της ΕΕ που βασίζεται στον ΦΠΑ δεν αποτελεί εθνικό έσοδο ΦΠΑ.

Οι ειδικοί φόροι κατανάλωσης επιβάλλονται στην αλκοόλη, τον καπνό και την ενέργεια. Η νομοθεσία της ΕΕ θεσπίζει κοινές ρυθμίσεις και ελάχιστους συντελεστές· τα κράτη μέλη καθορίζουν τους εθνικούς συντελεστές. Η εμπορική φορολόγηση ακολουθεί γενικά τον τόπο κατανάλωσης. Το Σύστημα Διακίνησης και Ελέγχου Προϊόντων που Υπόκεινται σε Ειδικούς Φόρους Κατανάλωσης παρακολουθεί τα εμπορεύματα υπό καθεστώς αναστολής των φόρων. Τα έσοδα περιέρχονται στα κράτη μέλη.

Οι άμεσοι φόροι φυσικών και νομικών προσώπων παραμένουν εθνική αρμοδιότητα, με την επιφύλαξη των ελευθεριών των Συνθηκών, των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων και της στοχευμένης νομοθεσίας της ΕΕ. Οι οδηγίες αφορούν τις διασυνοριακές πληρωμές, τις συγχωνεύσεις, την αντιμετώπιση της φοροαποφυγής, την ελάχιστη πραγματική φορολόγηση των εταιρειών και τη διοικητική συνεργασία. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να κρίνει ότι ένας εθνικός φορολογικός κανόνας περιορίζει αδικαιολόγητα την ελεύθερη κυκλοφορία ακόμη και χωρίς εναρμονιστική νομοθεσία.

Η οδηγία για τη διοικητική συνεργασία, ή DAC, επιτρέπει την ανταλλαγή φορολογικών πληροφοριών. Οι τροποποιήσεις καλύπτουν λογαριασμούς, φορολογικές αποφάσεις, εκθέσεις ανά χώρα, δηλωτέες ρυθμίσεις, πλατφόρμες και κρυπτοστοιχεία. Η DAC9, που εκδόθηκε τον Απρίλιο του 2025, τυποποιεί τις πληροφορίες για τον συμπληρωματικό φόρο στο πλαίσιο των κανόνων ελάχιστης φορολόγησης της ΕΕ. Οι οδηγίες εξακολουθούν να απαιτούν μεταφορά στο εθνικό δίκαιο.

Η FASTER, που εκδόθηκε τον Δεκέμβριο του 2024, θεσπίζει ψηφιακό πιστοποιητικό φορολογικής κατοικίας και ταχύτερη ελάφρυνση από την παρακράτηση φόρου. Τα κράτη μέλη πρέπει να τη μεταφέρουν στο εθνικό δίκαιο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2028 και να εφαρμόσουν τους κανόνες από την 1 Ιανουαρίου 2030. Έχει εκδοθεί, αλλά δεν εφαρμόζεται ακόμη επιχειρησιακά.

Η ViDA εγκρίθηκε στις 11 Μαρτίου 2025 και τέθηκε σε ισχύ στις 14 Απριλίου. Η ανάπτυξή της συνεχίζεται έως το 2035. Τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίσουν υποχρεωτική ηλεκτρονική τιμολόγηση υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις· οι έλεγχοι της μονοαπευθυντικής θυρίδας εισαγωγών ενισχύθηκαν.

Οι κανόνες για τις πλατφόρμες ως θεωρούμενους προμηθευτές και για την ενιαία εγγραφή αρχίζουν να εφαρμόζονται από τον Ιούλιο του 2028. Η ψηφιακή υποβολή στοιχείων για διασυνοριακές συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων εφαρμόζεται από τον Ιούλιο του 2030. Τα εγχώρια συστήματα υποβολής στοιχείων σε πραγματικό χρόνο πρέπει να ευθυγραμμιστούν με το μοντέλο της ΕΕ έως τον Ιανουάριο του 2035.

Η Επιτροπή πρότεινε νέο Ενωσιακό Τελωνειακό Κώδικα τον Μάιο του 2023. Το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατέληξαν σε προσωρινή πολιτική συμφωνία στις 26 Μαρτίου 2026. Η συμφωνηθείσα αρχιτεκτονική θα δημιουργούσε Τελωνειακή Αρχή της ΕΕ στη Λιλ, τελωνειακό κόμβο δεδομένων της ΕΕ και καθεστώς «Trust and Check» για διαφανείς εμπορευόμενους. Οι εθνικές διοικήσεις θα διατηρούσαν τους ελέγχους πρώτης γραμμής.

Η πολιτική συμφωνία προβλέπει το άνοιγμα του κόμβου δεδομένων για το ηλεκτρονικό εμπόριο την 1 Ιουλίου 2028 και τη σταδιακή επέκτασή του σε όλες τις διακινήσεις εμπορευμάτων έως τις 1 Μαρτίου 2034. Μια πολιτική συμφωνία δεν συνιστά τελική υπογραφή, δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα ή εφαρμογή. Στις 17 Αυγούστου 2026, οι επίσημες εκθέσεις προόδου εξακολουθούσαν να χαρακτηρίζουν το αποτέλεσμα του Μαρτίου πολιτική συμφωνία. Συνεπώς, ο κανονισμός 952/2013 παραμένει ο εφαρμοστέος κώδικας έως ότου επιβεβαιωθούν η επίσημη έκδοση και η έναρξη ισχύος.

Ο κανονισμός (ΕΕ) 2026/382 εφαρμόζει ήδη προσωρινό τελωνειακό δασμό €3 σε αποστολές χαμηλής αξίας έως €150 από την 1 Ιουλίου 2026. Υπολογίζεται ανά δασμολογική κατηγορία και όχι ανά φυσική μονάδα. Ο δασμός αυτός διαφέρει από το τέλος διεκπεραίωσης που προβλέπεται στην ευρύτερη μεταρρύθμιση.