Polityka spójności i rozwoju regionalnego UE

Artykuł 3 TUE ustanawia spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną jako cel Unii. Artykuły 174–178 TFUE zmierzają do harmonijnego rozwoju i zmniejszania dysproporcji regionalnych, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów wiejskich, transformacji przemysłowej oraz poważnych i trwałych niekorzystnych warunków przyrodniczych lub demograficznych. W traktacie szczególną uwagę poświęcono wyspom, obszarom transgranicznym, słabo zaludnionym regionom północnym i regionom najbardziej oddalonym.

Spójność jest kompetencją dzieloną na mocy art. 4 ust. 2 lit. c) TFUE. Unia wyznacza cele i współfinansuje programy, natomiast organy krajowe i regionalne realizują znaczną część interwencji. Parlament i Rada zwykle przyjmują przepisy dotyczące funduszy w ramach zwykłej procedury ustawodawczej po konsultacji z komitetami doradczymi.

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, czyli EFRR, wspiera regionalną transformację gospodarczą, innowacje, małe przedsiębiorstwa, cyfryzację, przejście na gospodarkę niskoemisyjną, łączność i zrównoważony rozwój obszarów miejskich. Europejski Fundusz Społeczny Plus, czyli EFS+, inwestuje przede wszystkim w zatrudnienie, umiejętności, włączenie społeczne i wdrażanie Europejskiego filaru praw socjalnych. Fundusz Spójności finansuje inwestycje w ochronę środowiska i transeuropejską sieć transportową w kwalifikujących się państwach członkowskich, w których DNB na mieszkańca wynosi poniżej 90% średniej UE.

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, czyli FST, przeciwdziała skutkom gospodarczym, zatrudnieniowym, społecznym i środowiskowym na terytoriach najbardziej dotkniętych transformacją w kierunku neutralności klimatycznej. Interreg jest wspieranym z EFRR celem europejskiej współpracy terytorialnej, łączącym partnerów ponad granicami, na obszarach transnarodowych i między regionami. Instrumenty te częściowo pokrywają się pod względem celów, ale nie są zamienne: operacja dotycząca umiejętności społecznych nie staje się automatycznie projektem EFRR, a kwalifikowalność do Funduszu Spójności ustala się na poziomie państwa członkowskiego, nie na podstawie kategorii regionu.

W okresie 2021–2027 regiony objęte celem „Inwestycje na rzecz zatrudnienia i wzrostu” klasyfikuje się na podstawie PKB na mieszkańca według standardu siły nabywczej: regiony słabiej rozwinięte — poniżej 75% średniej UE-27, regiony w okresie przejściowym — od 75% do 100%, a regiony lepiej rozwinięte — na poziomie co najmniej 100%. Kategorie wpływają na alokację i współfinansowanie, ale znaczenie mają także inne kryteria. Klasyfikacja statystyczna NUTS zapewnia porównywalne jednostki terytorialne; poziom NUTS 2 ma kluczowe znaczenie dla obliczania kwalifikowalności regionów.

Rozporządzenie (UE) 2021/1060 ustanawia wspólne zasady programowania, zarządzania i kontroli. Każde państwo członkowskie przygotowuje umowę partnerstwa oraz programy przekładające cele na priorytety, wartości docelowe i alokacje. Zatwierdza je Komisja. Instytucje zarządzające wybierają projekty, a funkcje monitorowania i audytu służą kontroli ich realizacji.

W ramach zarządzania dzielonego państwa członkowskie zarządzają programami, wybierają projekty, kontrolują wydatki i odzyskują kwoty wydatkowane nieprawidłowo. Komisja refunduje wydatki kwalifikowalne, monitoruje zgodność i może przerwać lub zawiesić płatności albo zastosować korekty. Beneficjenci zwykle kontaktują się z instytucjami zarządzającymi, a nie z Komisją.

Partnerstwo wymaga udziału organów publicznych, partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego w przygotowaniu, wdrażaniu i ewaluacji. Zasady horyzontalne obejmują niedyskryminację, dostępność, równość płci, zrównoważony rozwój, Kartę praw podstawowych i prawo ochrony środowiska.

Ramy na okres 2021–2027 pierwotnie organizowały wsparcie z EFRR, EFS+ i Funduszu Spójności wokół pięciu celów: bardziej inteligentnej, bardziej przyjaznej dla środowiska, lepiej połączonej i bardziej społecznej Europy oraz Europy bliższej obywatelom. Zasoby podlegają koncentracji tematycznej, aby finansowanie nie rozpraszało się na każdą możliwą działalność. Monitorowanie wydatków na cele klimatyczne, wskaźniki produktu i rezultatu, ewaluacja oraz przegląd wyników łączą wydatki z zamierzoną zmianą.

Warunki podstawowe są wymogami wstępnymi powiązanymi ze skutecznym inwestowaniem. Niektóre mają zastosowanie horyzontalne, w tym skuteczne stosowanie Karty praw podstawowych i wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych; inne są związane z konkretnymi celami. Jeżeli warunek nie jest spełniony, powiązane wydatki mogą zostać zadeklarowane, ale Komisja nie refunduje ich do czasu spełnienia warunku. Mechanizm ten różni się od warunkowości makroekonomicznej i odrębnego rozporządzenia w sprawie warunkowości budżetowej związanej z praworządnością.

Zasada dodatkowości zapobiega sytuacji, w której wsparcie UE jedynie zastępuje porównywalne krajowe wydatki strukturalne. Współfinansowanie zazwyczaj oznacza, że część kosztów projektu pokrywana jest z innych źródeł. Automatyczne anulowanie zobowiązań może prowadzić do anulowania niewykorzystanych zobowiązań po upływie terminów. Alokacja nie oznacza zatem środków już wypłaconych.

Komisja przedstawiła wniosek dotyczący zmodernizowanego pakietu polityki spójności w dniu 1 kwietnia 2025 r. Parlament i Rada osiągnęły porozumienie polityczne w lipcu, a następnie przyjęły zmiany we wrześniu 2025 r. Rozporządzenie (UE) 2025/1914 zmieniło przepisy dotyczące EFRR/Funduszu Spójności i FST; rozporządzenie (UE) 2025/1913 zmieniło EFS+. Ponieważ oba akty weszły w życie po opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym, stanowią obowiązujące prawo, a nie oczekujące na rozpatrzenie wnioski.

Zmiany umożliwiają przeorientowanie zasobów programów na obronność i bezpieczeństwo, konkurencyjność i dekarbonizację, mieszkalnictwo przystępne cenowo i socjalne, odporność gospodarki wodnej, transformację energetyczną oraz wyzwania stojące przed regionami przy wschodniej granicy. Zachęty finansowe obejmują zwiększone płatności zaliczkowe, możliwość wyższego poziomu współfinansowania UE oraz — po osiągnięciu odpowiednich progów i spełnieniu warunków — przedłużony okres kwalifikowalności. Elastyczność nie uchyla traktatowej misji polityki spójności ani nie zezwala na nieograniczone wydatki niezwiązane z zasadami programów.

W przeglądzie wykorzystuje się kwotę elastyczności związaną z alokacjami na lata 2026 i 2027. Zmiany programów nadal wymagają partnerstwa, uzasadnienia i zatwierdzenia przez Komisję. Kwoty objęte niespełnionymi horyzontalnymi warunkami podstawowymi lub środkami warunkowości związanej z praworządnością pozostają chronione. Z punktu widzenia egzaminu kluczowe jest precyzyjne określanie statusu: w kwietniu przedstawiono wniosek, w lipcu osiągnięto wstępne porozumienie polityczne, we wrześniu nastąpiło formalne przyjęcie, a publikacja w Dzienniku Urzędowym spowodowała wejście w życie.

Przedstawiony w lipcu 2025 r. wniosek Komisji dotyczący WRF na lata 2028–2034 przewiduje reorganizację znacznej części finansowania wdrażanego przez państwa członkowskie i regiony za pośrednictwem krajowych i regionalnych planów partnerstwa. Wniosek zachowuje spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną jako podstawowy cel, a jednocześnie zmierza do uproszczenia przepisów i wzmocnienia powiązań między reformami, inwestycjami i priorytetami UE. W czerwcu 2026 r. Rada przyjęła częściowe stanowisko w sprawie proponowanego rozporządzenia dotyczącego planów.

Według stanu na 17 sierpnia 2026 r. żaden model obowiązujący po 2027 r. nie jest ostateczny. Częściowy mandat Rady nie obejmuje nierozstrzygniętych kwestii finansowych i horyzontalnych, a Parlament musi uczestniczyć w przyjmowaniu przepisów sektorowych. Kandydaci powinni zatem opisywać model planów partnerstwa jako proponowany, a do obecnych programów stosować rozporządzenia na okres 2021–2027, zmienione w 2025 r.