Polityka UE w zakresie oceanów, rybołówstwa i niebieskiej gospodarki

Artykuł 3(1)(d) TFUE przyznaje Unii wyłączną kompetencję w zakresie ochrony żywych zasobów morza w ramach wspólnej polityki rybołówstwa. To wąskie sformułowanie ma znaczenie. Obejmuje środki ochronne, takie jak limity połowowe, ograniczenia techniczne i ochrona stad. Artykuł 4(2)(d) zalicza rolnictwo i rybołówstwo poza tym obszarem ochrony do kompetencji dzielonych. Podstawę działań dotyczących oceanów mogą również stanowić ochrona środowiska, transport, energia i rynek wewnętrzny. UE nie ma zatem jednej, nieograniczonej kompetencji w zakresie oceanów.

Artykuł 43 TFUE ustanawia dwie ścieżki decyzyjne. Parlament i Rada zazwyczaj stanowią prawo w ramach zwykłej procedury ustawodawczej na podstawie artykułu 43(2). Natomiast sama Rada, stanowiąc na wniosek Komisji, ustala i przydziela uprawnienia do połowów na podstawie artykułu 43(3). Coroczne ustalanie całkowitych dopuszczalnych połowów nie jest więc sprawą rozpatrywaną w ramach zwykłej procedury ustawodawczej. Podstawę stanowią opinie naukowe, lecz naukowcy nie przyjmują kwot.

Rozporządzenie (UE) nr 1380/2013 jest rozporządzeniem podstawowym WPRyb. Jego głównym założeniem jest połączenie zrównoważenia ekologicznego z długoterminową rentownością gospodarczą i stabilnością społeczną. Plany wieloletnie przekładają to założenie na działania dotyczące konkretnych basenów morskich lub stad. Koncepcja maksymalnego podtrzymywalnego połowu zakłada poziom połowów, przy którym stado może się z czasem odtwarzać. W przypadku niepewności dowodów stosuje się podejście ostrożnościowe. Podejście ekosystemowe wymaga od decydentów uwzględniania szerszego oddziaływania na środowisko morskie, a nie tylko na gatunek docelowy.

W odniesieniu do stad objętych kwotami Komisja przygotowuje wnioski, korzystając z opinii takich organów jak Międzynarodowa Rada Badań Morza oraz Komitet Naukowo-Techniczny i Ekonomiczny ds. Rybołówstwa. Rada ustala całkowite dopuszczalne połowy, zazwyczaj co roku, a w przypadku stad głębinowych — co dwa lata. Udziały UE są rozdzielane między państwa członkowskie zgodnie z zasadą względnej stabilności. Organy krajowe następnie rozdzielają swoje kwoty na podstawie przejrzystych i obiektywnych kryteriów, monitorują ich wykorzystanie oraz zamykają dane łowisko po wyczerpaniu jego kwoty.

Obowiązek wyładunku zasadniczo wymaga wyładowywania połowów gatunków objętych regulacją i zaliczania ich na poczet kwoty. Ma on ograniczyć odrzuty, lecz przewiduje określone wyłączenia i nie oznacza, że można zatrzymać każdy złowiony organizm. Gatunki objęte zakazem połowów należy wypuścić do morza i zarejestrować. Środki techniczne regulują takie kwestie jak narzędzia połowowe, rozmiar oczek sieci, obszary chronione i minimalne rozmiary odniesienia do celów ochrony. Zasady dotyczące zdolności połowowej floty wykorzystują krajowe pułapy oraz system wprowadzania do floty i wycofywania z niej, aby utrzymać zdolność połowową na poziomie odpowiadającym dostępnym uprawnieniom.

DG MARE przygotowuje politykę i monitoruje jej wdrażanie na potrzeby Komisji. Rada ds. Rolnictwa i Rybołówstwa podejmuje decyzje w sprawie uprawnień do połowów oraz wraz z Parlamentem stanowi większość przepisów strukturalnych. Parlament kształtuje prawodawstwo i budżet oraz sprawuje kontrolę polityczną, lecz nie ustala corocznych TAC. Państwa członkowskie wydają licencje statkom, przydzielają kwoty, kontrolują połowy oraz nakładają skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje. Europejska Agencja Kontroli Rybołówstwa wspiera koordynację operacyjną i wspólne rozmieszczanie środków; nie zastępuje krajowych inspektoratów.

Dane łączą naukę z egzekwowaniem przepisów. Monitorowanie statków, sprawozdawczość elektroniczna, dzienniki połowowe, deklaracje wyładunkowe i identyfikowalność umożliwiają organom porównywanie działalności z kwotami. Zmienione ramy kontroli rybołówstwa weszły w życie w styczniu 2024 i są stosowane stopniowo, przy czym ważne przepisy wprowadza się etapami. Wejście aktu prawnego w życie nie oznacza zatem, że każdy obowiązek operacyjny zaczął być stosowany tego samego dnia.

Wiele stad występuje po obu stronach granic. UE prowadzi negocjacje ze Zjednoczonym Królestwem, Norwegią i regionalnymi organizacjami ds. zarządzania rybołówstwem oraz zawiera umowy o partnerstwie w sprawie zrównoważonych połowów. Ustalenia te określają warunki dostępu, ochrony i finansowania poza wodami UE. Komisja negocjuje w granicach udzielonych mandatów, a Rada zawiera umowy, przy czym Parlament wyraża zgodę, jeżeli wymagają tego Traktaty. Umów zewnętrznych nie należy mylić z corocznym wewnętrznym przydziałem kwot.

Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury wspiera cykl polityki na lata 2021-2027. Może finansować zrównoważone rybołówstwo, kontrolę, dane, akwakulturę, rozwój obszarów przybrzeżnych, różnorodność biologiczną i zarządzanie obszarami morskimi. Większość wsparcia wdraża się za pośrednictwem programów krajowych w ramach zarządzania dzielonego, natomiast niektórymi działaniami zarządza bezpośrednio Komisja. Finansowanie nie zapewnia zwolnienia z przepisów dotyczących ochrony, a dotacje dla floty nadal podlegają ograniczeniom, aby uniknąć zwiększania szkodliwej nadmiernej zdolności połowowej.

Niebieska gospodarka wykracza poza połów ryb. Obejmuje akwakulturę, porty, przemysł stoczniowy, morską energię odnawialną, biotechnologię, turystykę, obserwację i usługi. Działania UE opierają się na kilku podstawach prawnych i programach. Planowanie przestrzenne obszarów morskich pomaga państwom członkowskim organizować konkurujące ze sobą sposoby wykorzystania morza. Wspólna organizacja rynków wspiera organizacje producentów oraz plany produkcji i obrotu. Bezpieczeństwo żywnościowe, energia, odbudowa zasobów przyrodniczych i bezpieczeństwo morskie mogą się wzajemnie wzmacniać, ale mogą także powodować trudne wybory w zakresie alokacji.

Komisja przyjęła Europejski Pakt na rzecz Oceanów w czerwcu 2025. Jest to przyjęta strategia Komisji, a nie rozporządzenie ani nowa kompetencja traktatowa. Łączy działania dotyczące dobrego stanu oceanów, konkurencyjnej niebieskiej gospodarki, społeczności przybrzeżnych, badań naukowych i innowacji, bezpieczeństwa morskiego oraz zarządzania międzynarodowego. Podczas 2025 Konferencji ONZ w sprawie Oceanów Komisja zapowiedziała €1 mld na ochronę oceanów, naukę i zrównoważone rybołówstwo oraz wskazała perspektywę przyszłego aktu o oceanach do 2027.

OceanEye uruchomiono politycznie w marcu 2026 jako inicjatywę obserwacyjną w ramach Paktu. Ma ona łączyć gromadzenie danych, prognozowanie, ochronę środowiska morskiego, innowacje i bezpieczeństwo, a w pełni operacyjny europejski system obserwacyjny ma powstać do 2030. W 2026 inicjatywa nadal była rozwijana; nie należy jej określać jako przyjętego rozporządzenia. Komisja zapowiedziała wsparcie z programu „Horyzont Europa” oraz międzynarodowy sojusz na rzecz wzmocnienia globalnego systemu obserwacji oceanów.

Obraz statystyczny z 2025 jest niejednoznaczny. Wiele stad odbudowało się z historycznie niskich poziomów, a śmiertelność połowowa spadła w przypadku wielu stad będących przedmiotem zainteresowania UE. Odbudowa w Morzu Śródziemnym i Morzu Czarnym nadal przebiega wolniej. Flota UE wciąż liczyła nieco ponad 69,000 statków w 22 nadbrzeżnych państwach członkowskich, a średnie spożycie owoców morza wynosiło 23.7 kilogramów na osobę. Dane te pokazują, dlaczego stan stad, rentowność floty, import i zatrudnienie na obszarach przybrzeżnych należy oceniać łącznie.

Analizę problemu należy rozpocząć od określenia przedmiotu środka. Środek dotyczący ochrony stada wskazuje na wyłączną kompetencję Unii. Rozwój akwakultury lub ogólna organizacja rybołówstwa zwykle wskazują na kompetencję dzieloną. Następnie należy wskazać podmiot: Komisja przedkłada wnioski i sprawuje nadzór, Rada ustala uprawnienia do połowów, Parlament i Rada wspólnie stanowią główne ramy prawne, państwa członkowskie przydzielają kwoty krajowe i egzekwują przepisy, a organy naukowe pełnią funkcję doradczą.

Następnie należy sklasyfikować instrument. Artykuł Traktatu jest prawem pierwotnym. Rozporządzenie podstawowe WPRyb i rozporządzenie w sprawie kontroli są wiążącym prawem wtórnym. Rozporządzenie Rady w sprawie uprawnień do połowów jest wiążące, ale ograniczone w czasie. Pakt na rzecz Oceanów jest komunikatem strategicznym. Program finansowania wspiera realizację polityki, ale sam nie ustala TAC. Taka klasyfikacja pozwala uniknąć częstych błędów dotyczących kompetencji, procedury i skutków prawnych.