Ανταγωνιστικότητα, βιομηχανική πολιτική και οικονομική ασφάλεια της ΕΕ

Η ανταγωνιστικότητα περιγράφει την ικανότητα δημιουργίας παραγωγικότητας, επενδύσεων και βιώσιμης ευημερίας. Οι Συνθήκες δεν παρέχουν στην Ένωση αυτοτελή εξουσία να ρυθμίζει οτιδήποτε χαρακτηρίζεται ανταγωνιστικό. Το άρθρο 3(3) ΣΕΕ καθορίζει τον στόχο μιας άκρως ανταγωνιστικής κοινωνικής οικονομίας της αγοράς. Το άρθρο 173 ΣΛΕΕ αναθέτει στην Ένωση υποστηρικτικό και συντονιστικό ρόλο για τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα, αποκλείοντας παράλληλα την εναρμόνιση βάσει του ίδιου του άρθρου. Συνεπώς, τα δεσμευτικά μέτρα βασίζονται συνήθως σε άλλη νομική βάση, ιδίως στο άρθρο 114 για την εσωτερική αγορά, στα άρθρα 182 και 188 για την έρευνα, στα άρθρα 191 και 192 για το περιβάλλον ή στην κοινή εμπορική πολιτική βάσει του άρθρου 207.

Αυτή η πειθαρχία ως προς τη νομική βάση αποτελεί προσφιλές θέμα εξετάσεων. Η βιομηχανική πολιτική της ΕΕ μπορεί να βελτιώσει τις συνθήκες-πλαίσιο, να συντονίσει τα κράτη μέλη και να στηρίξει την καινοτομία. Δεν μετατρέπει όλες τις εθνικές βιομηχανικές επιλογές σε αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ. Οι κανόνες ανταγωνισμού, ο έλεγχος των κρατικών ενισχύσεων και τα μέσα εμπορικής άμυνας περιορίζουν τον τρόπο χορήγησης της στήριξης. Η πολιτική συνοχής και ο προϋπολογισμός της ΕΕ συμβάλλουν στην κατανομή των επενδύσεων μεταξύ των περιφερειών, ενώ τα κράτη μέλη διατηρούν σημαντικές εξουσίες όσον αφορά τη φορολογία, την εκπαίδευση, τις υποδομές και το ενεργειακό μείγμα.

Η Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, την οποία παρουσίασε η Επιτροπή στις 29 Ιανουαρίου 2025, μετατρέπει μεγάλο μέρος της έκθεσης Draghi σε πρόγραμμα εργασίας για τη θητεία 2024–2029. Οι τρεις επιτακτικές ανάγκες της είναι η γεφύρωση του χάσματος καινοτομίας, η δημιουργία κοινού οδικού χάρτη για την απανθρακοποίηση και την ανταγωνιστικότητα και η μείωση των υπερβολικών εξαρτήσεων με παράλληλη αύξηση της ασφάλειας. Τις υποστηρίζουν πέντε οριζόντιοι καταλυτικοί παράγοντες: απλούστεροι κανόνες, λιγότεροι φραγμοί στην ενιαία αγορά, βαθύτερη χρηματοδότηση μέσω της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, καλύτερες δεξιότητες και ποιοτικές θέσεις εργασίας, καθώς και βελτιωμένος συντονισμός μεταξύ ΕΕ και εθνικού επιπέδου.

Η Πυξίδα είναι ανακοίνωση της Επιτροπής και όχι κανονισμός. Δεν δημιουργεί αυτοτελώς εκτελεστές υποχρεώσεις για τις επιχειρήσεις. Τα έννομα αποτελέσματά της προκύπτουν μέσω μεταγενέστερων κανονισμών, οδηγιών, αποφάσεων χρηματοδότησης και εθνικής εφαρμογής. Έως τον Αύγουστο του 2026 οι σχετικοί φάκελοι παρακολούθησης βρίσκονταν σε διαφορετικά στάδια, από θεσπισμένη νομοθεσία έως προτάσεις. Οι υποψήφιοι θα πρέπει να προσδιορίζουν το διαδικαστικό στάδιο κάθε φακέλου αντί να περιγράφουν ολόκληρη την Πυξίδα ως νομοθεσία.

Η Συμφωνία για Καθαρή Βιομηχανία, που δρομολογήθηκε στις 26 Φεβρουαρίου 2025, επικεντρώνεται στις ενεργοβόρες βιομηχανίες και την καθαρή τεχνολογία. Συνδυάζει ένα σχέδιο δράσης για οικονομικά προσιτή ενέργεια, τη ζήτηση για καθαρότερα προϊόντα, τη χρηματοδότηση, την κυκλικότητα, τις δεξιότητες και τις διεθνείς εταιρικές σχέσεις. Η Επιτροπή δηλώνει ότι μπορούν να κινητοποιηθούν περισσότερα από €100 δισ. για τη στήριξη της καθαρής μεταποίησης της ΕΕ. Πρόκειται για κινητοποίηση πόρων από διάφορα μέσα και όχι για μία ενιαία νέα γραμμή προϋπολογισμού ύψους €100 δισ.

Δύο κανονισμοί αποτελούν ήδη μέρος της αρχιτεκτονικής εφαρμογής. Η πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, κανονισμός (ΕΕ) 2024/1735, στηρίζει την παραγωγική ικανότητα για συγκεκριμένες τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών μέσω στρατηγικών έργων, ταχύτερης αδειοδότησης, κριτηρίων ανθεκτικότητας, ακαδημιών δεξιοτήτων και ρυθμιστικών δοκιμαστηρίων. Η πράξη για τις κρίσιμες πρώτες ύλες, κανονισμός (ΕΕ) 2024/1252, αφορά την εξόρυξη σε αρχικά στάδια, την επεξεργασία, την ανακύκλωση, την παρακολούθηση και τη διαφοροποίηση. Τα σημεία αναφοράς της για το 2030 αφορούν ικανότητες πολιτικής και όχι απαγορεύσεις εισαγωγών: 10% της ετήσιας κατανάλωσης της ΕΕ να εξορύσσεται στην Ένωση, 40% να υφίσταται επεξεργασία και 25% να ανακυκλώνεται, ενώ από μία και μόνη τρίτη χώρα δεν πρέπει να προέρχεται περισσότερο από το 65% της ετήσιας κατανάλωσης κάθε στρατηγικής πρώτης ύλης σε σχετικό στάδιο επεξεργασίας.

Στις 4 Μαρτίου 2026 η Επιτροπή πρότεινε την πράξη για την επιτάχυνση της βιομηχανίας. Η πρόταση επιδιώκει τη δημιουργία πρωτοπόρων αγορών για προϊόντα χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και ευρωπαϊκής κατασκευής, την απλούστευση της αδειοδότησης και τη θέσπιση όρων που διασφαλίζουν ότι ορισμένες μεγάλες ξένες επενδύσεις προσθέτουν αξία εντός της ΕΕ. Μια πρόταση δεν είναι ούτε θεσπισμένη ούτε εφαρμοστέα. Το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο πρέπει να συμφωνήσουν επί του κειμένου στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας προτού μπορέσει να τεθεί σε ισχύ ο τελικός κανονισμός.

Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική Οικονομικής Ασφάλειας του 2023 βασίζεται σε τρεις ιδέες: προώθηση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ, προστασία έναντι εντοπισμένων κινδύνων και σύναψη εταιρικών σχέσεων με το ευρύτερο δυνατό φάσμα χωρών. Η αξιολόγηση κινδύνων καλύπτει τις ανθεκτικές αλυσίδες εφοδιασμού, τη φυσική ασφάλεια και την κυβερνοασφάλεια των κρίσιμων υποδομών, την ασφάλεια και τη διαρροή τεχνολογίας, καθώς και την εργαλειοποίηση των οικονομικών εξαρτήσεων ή τον οικονομικό εξαναγκασμό. Η αναλογικότητα και η ακρίβεια είναι σημαντικές, διότι οι υπερβολικοί έλεγχοι μπορούν να βλάψουν τις επενδύσεις, το εμπόριο και την έρευνα.

Η εργαλειοθήκη κατανέμεται σε διάφορους τομείς πολιτικής. Ο έλεγχος των άμεσων ξένων επενδύσεων εξετάζει τους κινδύνους για την ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη, αλλά δεν υποκαθιστά τον έλεγχο των συγκεντρώσεων. Ο κανονισμός για τις ξένες επιδοτήσεις στοχεύει στις στρεβλώσεις που προκαλούνται από επιδοτήσεις χορηγούμενες από κράτη εκτός ΕΕ. Οι έλεγχοι των εξαγωγών μπορούν να περιορίζουν ευαίσθητα είδη διπλής χρήσης. Το μέσο κατά του εξαναγκασμού παρέχει πλαίσιο αντίδρασης όταν τρίτη χώρα χρησιμοποιεί οικονομική πίεση για να επηρεάσει τις επιλογές της ΕΕ ή των κρατών μελών. Η εμπορική άμυνα αντιμετωπίζει τις εισαγωγές που αποτελούν αντικείμενο ντάμπινγκ ή επιδοτήσεων βάσει καθορισμένων νομικών κριτηρίων. Τα μέτρα για την ασφάλεια της έρευνας και οι εργασίες σχετικά με τους κινδύνους από εξερχόμενες επενδύσεις αντιμετωπίζουν την πιθανή διαρροή κρίσιμων γνώσεων.

Η στρατηγική αυτονομία δεν σημαίνει αυτάρκεια. Η ΕΕ εξακολουθεί να επιδιώκει εμπορικές συμφωνίες, εταιρικές σχέσεις για τις πρώτες ύλες και εταιρικές σχέσεις καθαρού εμπορίου και επενδύσεων. Η πρόκληση πολιτικής είναι να διακρίνεται μια συνήθης εμπορική εξάρτηση από μια συγκεντρωμένη εξάρτηση που θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο εκμετάλλευσης ή να προκαλέσει συστημική διαταραχή. Οι αποφάσεις θα πρέπει να βασίζονται σε στοιχεία, να συντονίζονται με τα κράτη μέλη και να είναι συμβατές με τις διεθνείς δεσμεύσεις.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καθορίζει τις γενικές στρατηγικές κατευθύνσεις. Η Επιτροπή προτείνει νομοθεσία, επιβάλλει τους κανόνες ανταγωνισμού και εμπορίου, διαχειρίζεται τα προγράμματα της Ένωσης και παρακολουθεί την εφαρμογή. Το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο νομοθετούν από κοινού για τα περισσότερα μέτρα που αφορούν την εσωτερική αγορά και τη βιομηχανία. Τα κράτη μέλη εκδίδουν άδειες, επιλέγουν ή στηρίζουν έργα, επιβάλλουν πολλές απαιτήσεις και διαμορφώνουν τις βιομηχανικές επενδύσεις μέσω των εθνικών προϋπολογισμών. Ο Όμιλος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων παρέχει δάνεια, εγγυήσεις και κεφαλαιακή στήριξη, ενώ οργανισμοί και εταιρικές σχέσεις παρέχουν εξειδικευμένη υλοποίηση.

Συνεπώς, η εφαρμογή εξαρτάται από τον συντονισμό και όχι από μία ενιαία αρχή βιομηχανικής πολιτικής. Τα έργα ενδέχεται να πρέπει να συμμορφώνονται ταυτόχρονα με κανόνες περιβαλλοντικής εκτίμησης, δημοσίων συμβάσεων, κρατικών ενισχύσεων και τομεακούς κανόνες. Η ταχύτερη αδειοδότηση δεν συνεπάγεται αυτομάτως παρέκκλιση από τα ουσιαστικά πρότυπα. Η χρηματοδότηση από την ΕΕ δεν καθιστά αυτομάτως νόμιμη την εθνική ενίσχυση και ο χαρακτηρισμός ενός έργου ως στρατηγικού δεν καταργεί κάθε απαίτηση αδειοδότησης.

Πρώτα ταξινομήστε το έγγραφο: στρατηγική, πρόταση, θεσπισμένη πράξη ή εφαρμοστέα υποχρέωση. Στη συνέχεια, προσδιορίστε τη νομική βάση και την αρμοδιότητα. Έπειτα, αντιστοιχίστε το πρόβλημα στο κατάλληλο μέσο: χρηματοδότηση της καινοτομίας, αδειοδότηση, δημόσιες συμβάσεις, κρατικές ενισχύσεις, εμπορική άμυνα, έλεγχος επενδύσεων ή παρακολούθηση της αλυσίδας εφοδιασμού. Τέλος, προσδιορίστε το αρμόδιο επίπεδο. Πολλές λανθασμένες απαντήσεις αναθέτουν κάθε καθήκον στην Επιτροπή ή θεωρούν ότι τα κράτη μέλη μπορούν να επιδοτούν οποιαδήποτε προτιμώμενη εθνική εταιρεία χωρίς περιορισμούς από την ΕΕ.