Προϋπολογισμός της ΕΕ, Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο και ίδιοι πόροι

Ο προϋπολογισμός της ΕΕ μετατρέπει τις κοινές προτεραιότητες σε επιχορηγήσεις, δημόσιες συμβάσεις, χρηματοδοτικά μέσα και διοικητικές δαπάνες. Είναι μικρός σε σύγκριση με το σύνολο των εθνικών προϋπολογισμών και κανονικά δεν μπορεί να παρουσιάζει ετήσιο έλλειμμα. Το άρθρο 310 ΣΛΕΕ απαιτεί ισοσκέλιση εσόδων και δαπανών. Η αρχιτεκτονική έχει τρία επίπεδα: η απόφαση για τους ίδιους πόρους επιτρέπει την άντληση εσόδων· το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, ή ΠΔΠ, καθορίζει ετήσια ανώτατα όρια για ευρείες κατηγορίες δαπανών· και κάθε ετήσιος προϋπολογισμός εγκρίνει αναλήψεις υποχρεώσεων και πληρωμές εντός αυτών των ανώτατων ορίων.

Μια ανάληψη υποχρέωσης δεσμεύει χρήματα για νομική υποχρέωση η οποία μπορεί να δημιουργήσει πληρωμές επί σειρά ετών. Μια πληρωμή καλύπτει ποσό που καθίσταται απαιτητό κατά το τρέχον έτος. Η διάκριση είναι σημαντική για τα μακροχρόνια έργα και για τις εκκρεμείς αναλήψεις υποχρεώσεων που είναι γνωστές ως reste à liquider. Το ΠΔΠ δεν αποτελεί από μόνο του επιταγή επταετούς προϋπολογισμού και ο ετήσιος προϋπολογισμός δεν μπορεί απλώς να αγνοεί τα ανώτατα όριά του.

Τα άρθρα 310–325 ΣΛΕΕ αποτελούν τον βασικό νομικό πλαίσιο. Βάσει του άρθρου 312, το Συμβούλιο εκδίδει ομόφωνα τον κανονισμό για το ΠΔΠ μέσω ειδικής νομοθετικής διαδικασίας, αφού λάβει την έγκριση του Κοινοβουλίου. Το Κοινοβούλιο μπορεί να αποδεχθεί ή να απορρίψει το κείμενο, αλλά δεν τροποποιεί το κείμενο του Συμβουλίου στο στάδιο της έγκρισης. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συνήθως διαμορφώνει τον καθοριστικό πολιτικό συμβιβασμό, αλλά το Συμβούλιο προβαίνει στην τυπική έκδοση.

Το άρθρο 311 διέπει τους ίδιους πόρους. Το Συμβούλιο αποφασίζει ομόφωνα μετά από διαβούλευση με το Κοινοβούλιο και η απόφαση τίθεται σε ισχύ μόνο αφού την εγκρίνει κάθε κράτος μέλος σύμφωνα με τους εθνικούς συνταγματικούς του κανόνες. Η διαδικασία αυτή είναι αυστηρότερη από τη διαδικασία του ΠΔΠ. Αντίθετα, τα τομεακά προγράμματα δαπανών συνήθως υπάγονται στη συνήθη νομοθετική διαδικασία. Το άρθρο 314 παρέχει στο Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο ισότιμη δημοσιονομική εξουσία επί του ετήσιου προϋπολογισμού, κατόπιν σχεδίου της Επιτροπής και διαδικασίας συνδιαλλαγής εάν οι θέσεις τους διαφέρουν.

Σε τρέχουσες τιμές, το ΠΔΠ 2021–2027 ανέρχεται συνολικά σε περίπου €1.211 τρισεκατομμύρια. Το NextGenerationEU προσέθεσε ένα προσωρινό μέσο ανάκαμψης ύψους €806.9 δισεκατομμυρίων. Το NGEU δεν αποτελεί άλλο ένα ΠΔΠ: η Επιτροπή δανείζεται εξ ονόματος της Ένωσης και διοχετεύει τα έσοδα μέσω προγραμμάτων του προϋπολογισμού ως εξωτερικά έσοδα για ειδικό προορισμό. Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας είναι η μεγαλύτερη συνιστώσα του.

Μια αναθεώρηση το 2024 ενίσχυσε την Ουκρανία, τη μετανάστευση, τις στρατηγικές τεχνολογίες και την ευελιξία. Οι δαπάνες εξακολουθούν να οργανώνονται σε τομείς και ανώτατα όρια. Η αιρεσιμότητα για το κράτος δικαίου μπορεί να προστατεύσει τον προϋπολογισμό όταν παραβιάσεις επηρεάζουν ή θέτουν σε σοβαρό κίνδυνο τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση ή τα οικονομικά συμφέροντά του.

Οι υφιστάμενοι ίδιοι πόροι περιλαμβάνουν τους παραδοσιακούς ίδιους πόρους, κυρίως τους τελωνειακούς δασμούς· μια εναρμονισμένη συνεισφορά βάσει ΦΠΑ· μια συνεισφορά βάσει του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος κάθε κράτους μέλους· και, από το 2021, μια συνεισφορά βάσει των μη ανακυκλωμένων απορριμμάτων πλαστικών συσκευασιών. Τα έσοδα βάσει ΑΕΕ ισοσκελίζουν τον προϋπολογισμό αφού υπολογιστούν τα άλλα έσοδα. Οι τελωνειακές αρχές παρακρατούν συμφωνημένο ποσοστό ως έξοδα είσπραξης. Τα πρόστιμα, οι φόροι επί του προσωπικού της ΕΕ και το πλεόνασμα του προηγούμενου έτους αποτελούν άλλα έσοδα, αλλά δεν είναι ίδιοι πόροι με την ίδια έννοια.

Οι ίδιοι πόροι είναι έσοδα που εκχωρούνται νομικά στην Ένωση. Δεν πρέπει να συγχέονται με έναν ενιαίο ομοιόμορφο φόρο που εισπράττεται απευθείας από κάθε πολίτη από ένα ταμείο της ΕΕ. Οι εθνικές διοικήσεις εισπράττουν ή υπολογίζουν μεγάλο μέρος των εσόδων. Το ανώτατο όριο των ιδίων πόρων, εκφραζόμενο ως ποσοστό του ΑΕΕ της ΕΕ, περιορίζει τις απαιτήσεις συνεισφορών από τα κράτη μέλη και παρέχει περιθώριο που καλύπτει υποχρεώσεις, συμπεριλαμβανομένης της προσωρινής αύξησης που συνδέεται με τον δανεισμό στο πλαίσιο του NGEU.

Η Επιτροπή καταρτίζει σχέδιο ετήσιου προϋπολογισμού. Το Συμβούλιο εγκρίνει τη θέση του και το Κοινοβούλιο μπορεί να την εγκρίνει, να την τροποποιήσει ή να κινήσει διαδικασία συνδιαλλαγής. Μετά την έγκρισή του, η Επιτροπή εκτελεί τον προϋπολογισμό βάσει του άρθρου 317 ΣΛΕΕ, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη και σύμφωνα με τον δημοσιονομικό κανονισμό. Οι μεταφορές πιστώσεων και οι διορθωτικοί προϋπολογισμοί επιτρέπουν ελεγχόμενες προσαρμογές κατά τη διάρκεια του έτους· δεν καταργούν τον ρόλο της αρμόδιας για τον προϋπολογισμό αρχής.

Ο έλεγχος έχει πολλά επίπεδα. Οι εθνικές αρχές ελέγχουν τις δαπάνες υπό επιμερισμένη διαχείριση. Η Επιτροπή παραμένει υπεύθυνη για την εποπτεία και μπορεί να διακόψει πληρωμές, να επιβάλει δημοσιονομικές διορθώσεις ή να ανακτήσει κονδύλια. Η OLAF διενεργεί διοικητικές έρευνες για την καταπολέμηση της απάτης. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ερευνά και διώκει εγκλήματα που θίγουν τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης στα συμμετέχοντα κράτη. Το ανεξάρτητο Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο ελέγχει τη νομιμότητα, την κανονικότητα και τις επιδόσεις, αλλά δεν επιβάλλει ποινικές κυρώσεις.

Η απαλλαγή αποτελεί αναδρομική πολιτική λογοδοσία. Το Κοινοβούλιο αποφασίζει αν θα εγκρίνει την εκτέλεση από την Επιτροπή ενός προηγούμενου οικονομικού έτους, κατόπιν σύστασης του Συμβουλίου και χρησιμοποιώντας τους λογαριασμούς, τις εκθέσεις της Επιτροπής και το υλικό του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Η απαλλαγή δεν αποτελεί έγκριση του επόμενου προϋπολογισμού και δεν χορηγείται από το Ελεγκτικό Συνέδριο.

Στις 16 Ιουλίου 2025 η Επιτροπή πρότεινε ένα ανασχεδιασμένο ΠΔΠ 2028–2034 ύψους σχεδόν €2 τρισεκατομμυρίων σε τρέχουσες τιμές, περίπου 1.26% του μέσου ΑΕΕ της ΕΕ. Ακολούθησε δεύτερη τομεακή δέσμη στις 3 Σεπτεμβρίου 2025. Τα προτεινόμενα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης θα συνδύαζαν διάφορα ταμεία που υλοποιούνται από τα κράτη μέλη και τις περιφέρειες, ενώ ένα Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας θα ενοποιούσε τη στήριξη για στρατηγικές τεχνολογίες και βιομηχανίες. Πρόκειται για προτάσεις της Επιτροπής και όχι για τη νομοθεσία που διέπει τους σημερινούς δικαιούχους.

Η Επιτροπή πρότεινε επίσης πέντε νέους ίδιους πόρους που συνδέονται με το σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ, τον μηχανισμό συνοριακής προσαρμογής άνθρακα, τα μη συλλεγόμενα ηλεκτρονικά απόβλητα, τους ειδικούς φόρους κατανάλωσης καπνού και έναν εταιρικό πόρο για την Ευρώπη με βάση τις μεγάλες επιχειρήσεις. Η Επιτροπή εκτιμά ότι η δέσμη θα μπορούσε να αποφέρει €58.5 δισεκατομμύρια ετησίως. Η έγκριση εξακολουθεί να απαιτεί τις διαδικασίες των Συνθηκών: ομοφωνία και έγκριση του Κοινοβουλίου για το ΠΔΠ· ομοφωνία, διαβούλευση με το Κοινοβούλιο και εθνική έγκριση για την απόφαση περί ιδίων πόρων.

Οι εργασίες του Συμβουλίου προχώρησαν μέσω διαπραγματευτικών πλαισίων. Ένα αναθεωρημένο πλαίσιο με αριθμητικά στοιχεία παρουσιάστηκε τον Ιούνιο του 2026 και το Συμβούλιο ενέκρινε μερικές θέσεις επί αρκετών κανονισμών προγραμμάτων. Μια μερική εντολή δεν αποτελεί ούτε τελική διοργανική συμφωνία ούτε εγκριθείσα νομοθεσία. Επιδιώκεται πολιτική συμφωνία για τη συνολική δέσμη πριν από το τέλος του 2026, ώστε οι νομικές πράξεις να μπορούν να εκδοθούν το 2027 και τα προγράμματα να ξεκινήσουν την 1 Ιανουαρίου 2028.