Πολιτική Συνοχής και Περιφερειακής Ανάπτυξης της ΕΕ

Το άρθρο 3 ΣΕΕ καθιστά την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή στόχο της Ένωσης. Τα άρθρα 174–178 ΣΛΕΕ επιδιώκουν την αρμονική ανάπτυξη και τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων, με έμφαση στις αγροτικές περιοχές, τη βιομηχανική μετάβαση και τα σοβαρά φυσικά ή δημογραφικά μειονεκτήματα. Οι νησιωτικές, διασυνοριακές και εξόχως απόκεντρες περιοχές, καθώς και οι αραιοκατοικημένες βόρειες περιφέρειες, τυγχάνουν ιδιαίτερης προσοχής στις Συνθήκες.

Η συνοχή αποτελεί συντρέχουσα αρμοδιότητα βάσει του άρθρου 4(2)(γ) ΣΛΕΕ. Η Ένωση καθορίζει στόχους και συγχρηματοδοτεί προγράμματα· οι εθνικές και περιφερειακές αρχές υλοποιούν μεγάλο μέρος των παρεμβάσεων. Το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο θεσπίζουν κατά κανόνα τους κανόνες των ταμείων μέσω της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας, κατόπιν διαβούλευσης με τις συμβουλευτικές επιτροπές.

Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, ή ΕΤΠΑ, στηρίζει τον περιφερειακό οικονομικό μετασχηματισμό, την καινοτομία, τις μικρές επιχειρήσεις, την ψηφιοποίηση, τη μετάβαση σε οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, τη συνδεσιμότητα και τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη. Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+, ή ΕΚΤ+, επενδύει κυρίως στην απασχόληση, τις δεξιότητες, την κοινωνική ένταξη και την εφαρμογή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Το Ταμείο Συνοχής χρηματοδοτεί επενδύσεις στο περιβάλλον και τις διευρωπαϊκές μεταφορές σε επιλέξιμα κράτη μέλη των οποίων το κατά κεφαλήν ΑΕΕ είναι χαμηλότερο από το 90% του μέσου όρου της ΕΕ.

Το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, ή ΤΔΜ, αντιμετωπίζει τις οικονομικές, εργασιακές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις στις περιοχές που πλήττονται περισσότερο από τη μετάβαση προς την κλιματική ουδετερότητα. Το Interreg αποτελεί τον υποστηριζόμενο από το ΕΤΠΑ στόχο της ευρωπαϊκής εδαφικής συνεργασίας, συνδέοντας εταίρους πέραν των συνόρων, σε διακρατικές περιοχές και περιφέρειες. Τα μέσα αυτά επικαλύπτονται ως προς τους στόχους, αλλά δεν είναι εναλλάξιμα: μια πράξη κοινωνικών δεξιοτήτων δεν αποτελεί αυτομάτως έργο του ΕΤΠΑ, ενώ η επιλεξιμότητα για το Ταμείο Συνοχής καθορίζεται σε επίπεδο κράτους μέλους και όχι από την κατηγορία μιας περιφέρειας.

Για την περίοδο 2021–2027, οι περιφέρειες στο πλαίσιο του στόχου «Επενδύσεις στην απασχόληση και την ανάπτυξη» ταξινομούνται βάσει του κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε μονάδες αγοραστικής δύναμης: λιγότερο ανεπτυγμένες, κάτω από το 75% του μέσου όρου της ΕΕ των 27, περιφέρειες μετάβασης, μεταξύ 75% και 100%, και περισσότερο ανεπτυγμένες, στο 100% ή άνω. Οι κατηγορίες διαμορφώνουν την κατανομή και τη συγχρηματοδότηση, αλλά έχουν σημασία και άλλα κριτήρια. Η στατιστική ταξινόμηση NUTS παρέχει συγκρίσιμες εδαφικές μονάδες· το επίπεδο NUTS 2 έχει κεντρικό ρόλο στους υπολογισμούς περιφερειακής επιλεξιμότητας.

Ο κανονισμός (ΕΕ) 2021/1060 θεσπίζει κοινούς κανόνες προγραμματισμού, διαχείρισης και ελέγχου. Κάθε κράτος μέλος καταρτίζει μια συμφωνία εταιρικής σχέσης και προγράμματα που μετατρέπουν τους στόχους σε προτεραιότητες, επιδιώξεις και κατανομές. Η Επιτροπή τα εγκρίνει. Οι διαχειριστικές αρχές επιλέγουν τα έργα· οι λειτουργίες παρακολούθησης και ελέγχου επαληθεύουν την υλοποίηση.

Στο πλαίσιο της επιμερισμένης διαχείρισης, τα κράτη μέλη διαχειρίζονται τα προγράμματα, επιλέγουν έργα, ελέγχουν τις δαπάνες και ανακτούν τα ποσά που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως λόγω παρατυπιών. Η Επιτροπή επιστρέφει τις επιλέξιμες δαπάνες, παρακολουθεί τη συμμόρφωση και μπορεί να διακόψει ή να αναστείλει πληρωμές ή να επιβάλει δημοσιονομικές διορθώσεις. Οι δικαιούχοι συναλλάσσονται κατά κανόνα με τις διαχειριστικές αρχές και όχι με την Επιτροπή.

Η εταιρική σχέση απαιτεί τη συμμετοχή δημόσιων αρχών, κοινωνικών εταίρων και της κοινωνίας των πολιτών στην προετοιμασία, την υλοποίηση και την αξιολόγηση. Στις οριζόντιες αρχές περιλαμβάνονται η απαγόρευση των διακρίσεων, η προσβασιμότητα, η ισότητα των φύλων, η βιώσιμη ανάπτυξη, ο Χάρτης και το περιβαλλοντικό δίκαιο.

Το πλαίσιο 2021–2027 οργάνωσε αρχικά τη στήριξη από το ΕΤΠΑ, το ΕΚΤ+ και το Ταμείο Συνοχής γύρω από πέντε στόχους: μια εξυπνότερη, πιο πράσινη, πιο διασυνδεδεμένη και πιο κοινωνική Ευρώπη, καθώς και μια Ευρώπη πιο κοντά στους πολίτες. Οι πόροι συγκεντρώνονται θεματικά, ώστε η χρηματοδότηση να μην κατακερματίζεται σε κάθε πιθανή δραστηριότητα. Η παρακολούθηση των δαπανών για το κλίμα, οι δείκτες εκροών και αποτελεσμάτων, η αξιολόγηση και η επανεξέταση των επιδόσεων συνδέουν τις δαπάνες με την επιδιωκόμενη αλλαγή.

Οι αναγκαίοι πρόσφοροι όροι αποτελούν προϋποθέσεις που συνδέονται με αποτελεσματικές επενδύσεις. Ορισμένοι εφαρμόζονται οριζόντια, συμπεριλαμβανομένης της αποτελεσματικής εφαρμογής του Χάρτη και της υλοποίησης της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες· άλλοι συνδέονται με συγκεκριμένους στόχους. Εάν ένας όρος δεν πληρούται, οι σχετικές δαπάνες μπορούν να δηλωθούν, αλλά η Επιτροπή δεν τις επιστρέφει έως ότου εκπληρωθεί ο όρος. Ο μηχανισμός αυτός διαφέρει από τη μακροοικονομική αιρεσιμότητα και από τον χωριστό κανονισμό για την αιρεσιμότητα του προϋπολογισμού σχετικά με το κράτος δικαίου.

Η προσθετικότητα αποτρέπει την απλή αντικατάσταση συγκρίσιμων εθνικών διαρθρωτικών δαπανών από τη στήριξη της ΕΕ. Η συγχρηματοδότηση αφήνει κατά κανόνα μέρος του κόστους του έργου προς κάλυψη από άλλες πηγές. Η αποδέσμευση μπορεί να ακυρώσει αχρησιμοποίητες δεσμεύσεις μετά την παρέλευση των προθεσμιών. Επομένως, η κατανομή δεν συνιστά ήδη καταβληθέν ποσό.

Η Επιτροπή πρότεινε μια δέσμη μέτρων για τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής συνοχής στις 1 Απριλίου 2025. Το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία τον Ιούλιο και στη συνέχεια ενέκριναν τις τροποποιήσεις τον Σεπτέμβριο του 2025. Ο κανονισμός (ΕΕ) 2025/1914 τροποποίησε τους κανόνες του ΕΤΠΑ/Ταμείου Συνοχής και του ΤΔΜ· ο κανονισμός (ΕΕ) 2025/1913 τροποποίησε το ΕΚΤ+. Επειδή και οι δύο τέθηκαν σε ισχύ μετά τη δημοσίευσή τους στην Επίσημη Εφημερίδα, αποτελούν θεσπισμένη νομοθεσία και όχι εκκρεμείς προτάσεις.

Οι τροποποιήσεις επιτρέπουν στα προγράμματα να αναπροσανατολίζουν πόρους προς την άμυνα και την ασφάλεια, την ανταγωνιστικότητα και την απανθρακοποίηση, την οικονομικά προσιτή και κοινωνική στέγαση, την ανθεκτικότητα των υδάτων, την ενεργειακή μετάβαση και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ανατολικές παραμεθόριες περιοχές. Στα οικονομικά κίνητρα περιλαμβάνονται η αυξημένη προχρηματοδότηση, η δυνατότητα υψηλότερης συγχρηματοδότησης από την ΕΕ και, όταν πληρούνται τα κατώτατα όρια και οι προϋποθέσεις, η παράταση της περιόδου επιλεξιμότητας. Η ευελιξία δεν καταργεί την αποστολή της συνοχής βάσει των Συνθηκών ούτε επιτρέπει απεριόριστες δαπάνες άσχετες με τους κανόνες των προγραμμάτων.

Η επανεξέταση αξιοποιεί το ποσό ευελιξίας που συνδέεται με τις κατανομές των ετών 2026 και 2027. Οι αλλαγές στα προγράμματα εξακολουθούν να απαιτούν εταιρική σχέση, αιτιολόγηση και έγκριση από την Επιτροπή. Τα ποσά που επηρεάζονται από μη εκπληρωμένους οριζόντιους αναγκαίους πρόσφορους όρους ή από μέτρα αιρεσιμότητας σχετικά με το κράτος δικαίου παραμένουν προστατευμένα. Το κρίσιμο σημείο για τις εξετάσεις είναι η ακριβής διάκριση του καθεστώτος: τον Απρίλιο επρόκειτο για πρόταση, τον Ιούλιο για προσωρινή πολιτική συμφωνία, τον Σεπτέμβριο για επίσημη έκδοση, ενώ η δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα επέφερε την έναρξη ισχύος.

Η πρόταση της Επιτροπής του Ιουλίου 2025 για το ΠΔΠ 2028–2034 θα αναδιοργάνωνε μεγάλο μέρος της χρηματοδότησης που υλοποιείται από τα κράτη μέλη και τις περιφέρειες μέσω εθνικών και περιφερειακών σχεδίων εταιρικής σχέσης. Η πρόταση διατηρεί την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή ως βασικό σκοπό, ενώ επιδιώκει απλούστερους κανόνες και ισχυρότερους δεσμούς μεταξύ μεταρρυθμίσεων, επενδύσεων και προτεραιοτήτων της ΕΕ. Το Συμβούλιο κατέληξε σε μερική θέση επί του προτεινόμενου κανονισμού για τα σχέδια τον Ιούνιο του 2026.

Καμία αρχιτεκτονική για την περίοδο μετά το 2027 δεν είναι οριστική στις 17 Αυγούστου 2026. Η μερική εντολή του Συμβουλίου εξαιρεί τα ανεπίλυτα δημοσιονομικά και οριζόντια ζητήματα, ενώ το Κοινοβούλιο πρέπει να συμμετάσχει στην έκδοση της τομεακής νομοθεσίας. Επομένως, οι υποψήφιοι θα πρέπει να περιγράφουν το μοντέλο των σχεδίων εταιρικής σχέσης ως προτεινόμενο, εφαρμόζοντας παράλληλα τους κανονισμούς 2021–2027, όπως τροποποιήθηκαν το 2025, στα τρέχοντα προγράμματα.