Wartości, cele i prawa podstawowe

Zarys

Artykuł 2 TUE określa wartości, na których opiera się Unia, art. 3 wyznacza jej cele, a Karta praw podstawowych chroni prawa w zakresie określonym w jej art. 51. Artykuł 7 TUE ustanawia procedury prewencyjne i sankcyjne dotyczące poważnych naruszeń wartości określonych w art. 2.

Podstawy prawne

• •TUE art. 2 — wartości: godność człowieka, wolność, demokracja, równość, praworządność i prawa człowieka (w tym prawa mniejszości).
• •TUE art. 3 — cele: pokój i dobrobyt; PWBiS; rynek wewnętrzny; UGW; propagowanie wartości Unii na świecie.
• •TUE art. 6 — Karta ma taką samą moc prawną jak traktaty; UE przystępuje do EKPC.
• •TUE art. 7 — procedura dotycząca poważnego i stałego naruszenia.
• •Karta praw podstawowych, art. 1–54 — katalog praw (Tytuł I Karty — Godność, Tytuł II — Wolności, Tytuł III — Równość, Tytuł IV — Solidarność, Tytuł V — Prawa obywatelskie, Tytuł VI — Wymiar sprawiedliwości, Tytuł VII — Postanowienia ogólne).
• •Rozporządzenie 2020/2092 — rozporządzenie w sprawie warunkowości związanej z praworządnością.

Dlaczego to ważne

Klauzula wartości wywołuje skutki prawne. Zagrożenia dla niezależności sądownictwa, wolności mediów lub skutecznych mechanizmów zwalczania korupcji mogą skutkować wszczęciem procedury z art. 7, postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, a gdy wpływ na budżet jest wystarczająco istotny — mechanizmu warunkowości związanego z praworządnością. Progi prawne i zasady podejmowania decyzji różnią się w zależności od instrumentu.

Najważniejsze pojęcia — uporządkowane tematycznie

1. Sześć wartości określonych w art. 2 TUE. Artykuł wymienia je w następującej kolejności: godność człowieka, wolność, demokracja, równość, praworządność oraz poszanowanie praw człowieka, „w tym praw osób należących do mniejszości”. Następnie stanowi, że wartości te są wspólne państwom członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz równości kobiet i mężczyzn.

Katalog ten ma dwie konsekwencje instytucjonalne: państwo europejskie ubiegające się o członkostwo musi szanować te wartości i zobowiązać się do ich wspierania zgodnie z art. 49 TUE, a postępowanie państwa członkowskiego może skutkować zastosowaniem art. 7.

2. Artykuł 7. Procedura obejmuje dwa tryby:

• •Prewencyjny (art. 7(1)) — Rada, stanowiąc większością czterech piątych swoich członków i po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego, może stwierdzić istnienie wyraźnego ryzyka poważnego naruszenia.
• •Sankcyjny (art. 7(2)–(3)) — Rada Europejska, stanowiąc jednomyślnie (z wyłączeniem danego państwa) i po uzyskaniu zgody PE, może stwierdzić istnienie poważnego i stałego naruszenia. Następnie Rada, stanowiąc większością kwalifikowaną, może zawiesić niektóre prawa, w tym prawo głosu w Radzie.

W grudniu 2017 Komisja przedłożyła uzasadniony wniosek dotyczący Polski na podstawie art. 7(1), a w maju 2024 zamknęła procedurę. We wrześniu 2018 Parlament przedłożył wniosek dotyczący Węgier na podstawie art. 7(1). W żadnej z tych spraw nie dokonano stwierdzenia na podstawie art. 7(2).

3. Cele określone w art. 3 TUE. Artykuł ustanawia wielopoziomowy wykaz:

• •Wspieranie pokoju, wartości Unii i dobrobytu jej narodów (3(1)).
• •Zapewnienie obywatelom przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości bez granic wewnętrznych, z kontrolami na granicach zewnętrznych (3(2)).
• •Ustanowienie rynku wewnętrznego działającego na rzecz zrównoważonego rozwoju, zrównoważonego wzrostu, stabilności cen, społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności zmierzającej do pełnego zatrudnienia, postępu społecznego, wysokiego poziomu ochrony środowiska, postępu naukowego, włączenia społecznego, równości płci, praw dziecka, spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej oraz różnorodności kulturowej i językowej (3(3)).
• •Ustanowienie unii gospodarczej i walutowej, której walutą jest euro (3(4)).
• •Propagowanie wartości i interesów Unii na świecie (3(5)).

4. Karta praw podstawowych. Proklamowana w Nicei w 2000, stała się prawnie wiążąca wraz z wejściem w życie Traktatu z Lizbony 1 grudnia 2009. Zawiera 54 artykułów ujętych w siedmiu tytułach:

• •Tytuł I — Godność (art. 1–5): godność człowieka, prawo do życia, prawo do integralności osoby, zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania, zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej.
• •Tytuł II — Wolności (art. 6–19): wolność i bezpieczeństwo; poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego; ochrona danych osobowych; prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny; wolność myśli, sumienia i religii; wolność wypowiedzi i informacji; wolność zgromadzania się i stowarzyszania się; wolność sztuki i nauki; prawo do nauki; wolność wyboru zawodu i prawo do podejmowania pracy; wolność prowadzenia działalności gospodarczej; prawo własności; prawo do azylu; ochrona w przypadku usunięcia z terytorium państwa, wydalenia lub ekstradycji.
• •Tytuł III — Równość (art. 20–26): równość wobec prawa; niedyskryminacja; różnorodność kulturowa, religijna i językowa; równość kobiet i mężczyzn; prawa dziecka; prawa osób w podeszłym wieku; integracja osób z niepełnosprawnościami.
• •Tytuł IV — Solidarność (art. 27–38): prawa pracowników do informacji i konsultacji; prawo do rokowań i działań zbiorowych; prawo dostępu do usług pośrednictwa pracy; ochrona w przypadku nieuzasadnionego zwolnienia z pracy; należyte i sprawiedliwe warunki pracy; zakaz pracy dzieci i ochrona młodzieży w miejscu pracy; życie rodzinne i zawodowe; zabezpieczenie społeczne i pomoc społeczna; ochrona zdrowia; dostęp do usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym; ochrona środowiska; ochrona konsumentów.
• •Tytuł V — Prawa obywatelskie (art. 39–46): prawo głosowania i kandydowania w wyborach do PE oraz w wyborach lokalnych; prawo do dobrej administracji; prawo dostępu do dokumentów; Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich; prawo petycji; swoboda przemieszczania się i pobytu; ochrona dyplomatyczna i konsularna.
• •Tytuł VI — Wymiar sprawiedliwości (art. 47–50): prawo do skutecznego środka prawnego i rzetelnego procesu sądowego; domniemanie niewinności i prawo do obrony; zasady legalności oraz proporcjonalności czynów zabronionych i kar; ne bis in idem (zakaz ponownego sądzenia lub karania za ten sam czyn).
• •Tytuł VII — Postanowienia ogólne (art. 51–54): zakres zastosowania, poziom ochrony, ograniczenia.

5. Zakres zastosowania Karty (art. 51). Karta jest skierowana do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych UE, z należytym uwzględnieniem zasady pomocniczości, oraz do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. W sprawie Åkerberg Fransson (sprawa C-617/10) TSUE wyjaśnił, że obejmuje to działania krajowe objęte zakresem stosowania prawa UE. Karta nie rozszerza kompetencji UE.

6. Prawo do dobrej administracji (art. 41 Karty). Artykuł ten, mający praktyczne znaczenie dla każdej osoby pracującej w instytucjach UE, ustanawia:

• •prawo do bezstronnego i sprawiedliwego rozpatrzenia swojej sprawy w rozsądnym terminie;
• •prawo do bycia wysłuchanym przed podjęciem indywidualnego środka mogącego negatywnie wpłynąć na daną osobę;
• •prawo dostępu do własnych akt;
• •obowiązek uzasadniania decyzji przez instytucję;
• •prawo do odszkodowania za szkody wyrządzone przez instytucje;
• •prawo do zwracania się do instytucji w dowolnym języku urzędowym UE i otrzymania odpowiedzi w tym samym języku.

7. Karta a EKPC. Dwa różne instrumenty, dwa różne sądy.

• •Karta stanowi prawo UE, a jej przestrzeganie zapewnia TSUE w Luksemburgu.
• •Europejska konwencja praw człowieka jest umową międzynarodową Rady Europy, której przestrzeganie zapewnia Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, sprawujący jurysdykcję nad 46 państwami (wszystkimi państwami członkowskimi UE oraz innymi państwami).

Na mocy art. 6(2) TUE UE jest zobowiązana przystąpić do EKPC. W opinii 2/13 (2014) TSUE uznał projekt umowy o przystąpieniu z 2013 r. za niezgodny z prawem UE. Negocjacje wznowiono w 2020 r., a w marcu 2023 r. osiągnięto wstępne porozumienie w sprawie większości projektów instrumentów, jednak do 11 lipca 2026 r. proces przystąpienia nie został zakończony.

Liczby i daty

Najnowsze zmiany

Rozporządzenie w sprawie warunkowości związanej z praworządnością zastosowano po raz pierwszy wobec Węgier w 2022 r. Ten mechanizm ochrony budżetu jest pod względem prawnym odrębny od procedury przewidzianej w art. 7 oraz od środków stosowanych w ramach innych instrumentów finansowania. Coroczne sprawozdanie na temat praworządności Komisji, wprowadzone w 2020 r., obejmuje wszystkie państwa członkowskie. W dniu 16 czerwca 2026 r. Rada dokonała przeglądu sytuacji na Węgrzech w ramach trwającej procedury przewidzianej w art. 7(1); do 11 lipca 2026 r. nie stwierdzono naruszenia na podstawie art. 7(2).

Częste nieporozumienia

• •Karta nie ma zastosowania do wszelkich działań państw członkowskich — obowiązuje je wyłącznie w zakresie, w jakim stosują prawo UE (art. 51).
• •Karta nie jest EKPC. UE nie przystąpiła jeszcze do EKPC.
• •„Dobrobyt” nie jest wymieniony w art. 2 TUE; wymieniono w nim „godność osoby ludzkiej, wolność, demokrację, równość, państwo prawne i prawa człowieka”.

Zwięzły słowniczek

• •Art. 2 TUE — klauzula dotycząca wartości.
• •Art. 7 TUE — procedura nakładania sankcji za naruszenie wartości.
• •Ne bis in idem — art. 50 Karty: nikt nie może być ponownie sądzony ani ukarany za ten sam czyn zabroniony.
• •Warunkowość związana z praworządnością — rozporządzenie 2020/2092 uzależniające dostęp do funduszy UE od przestrzegania zasad praworządności.
• •Trybunał w Strasburgu / Trybunał w Luksemburgu — ETPC ma siedzibę w Strasburgu, a TSUE w Luksemburgu.

Odniesienia

• •Art. 41 Karty w codziennej praktyce instytucjonalnej → rozdział 6 (Komisja), rozdział 8 (Rzecznik Praw Obywatelskich).
• •Warunkowość związana z praworządnością i struktura WRF → rozdział 10, rozdział 17.
• •Karta jako prawo pierwotne → rozdział 2.

Źródła pierwotne

• •TUE, art. 2 — eur-lex.europa.eu
• •Karta praw podstawowych — eur-lex.europa.eu
• •Sprawozdanie Komisji Europejskiej na temat praworządności (coroczne) — commission.europa.eu
• •Opracowany przez Radę przegląd art. 7 i mechanizmów ochrony praworządności — consilium.europa.eu
• •Rada do Spraw Ogólnych, 16 czerwca 2026 — consilium.europa.eu
• •Przystąpienie UE do EKPC — echr.coe.int