Διαστημική πολιτική της ΕΕ και ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία

Το άρθρο 189 ΣΛΕΕ επιτρέπει στην Ένωση να καταρτίζει ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική, να προωθεί την επιστημονική και τεχνική πρόοδο, τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και την εφαρμογή άλλων πολιτικών της ΕΕ, καθώς και να θεσπίζει ευρωπαϊκό διαστημικό πρόγραμμα. Τα μέτρα μπορούν να προωθούν κοινές πρωτοβουλίες, να υποστηρίζουν την έρευνα και να συντονίζουν την εξερεύνηση και εκμετάλλευση του διαστήματος. Δεν μπορούν να εναρμονίζουν τις νομοθεσίες των κρατών μελών βάσει του άρθρου 189. Το άρθρο 4(3) ΣΛΕΕ προσθέτει έναν ασυνήθιστο κανόνα: η δράση της ΕΕ στους τομείς της έρευνας, της τεχνολογικής ανάπτυξης και του διαστήματος δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να ασκούν τις δικές τους αρμοδιότητες.

Ως εκ τούτου, το διάστημα δεν αποτελεί ούτε τομέα αποκλειστικής αρμοδιότητας της ΕΕ ούτε συνήθη τομέα στον οποίο η δράση της Ένωσης παραμερίζει τα εθνικά προγράμματα. Τα κράτη μέλη διατηρούν διαστημικούς οργανισμούς, εγκαταστάσεις εκτόξευσης, αρμοδιότητες ασφάλειας και εθνικές νομοθεσίες. Η δράση της ΕΕ προσθέτει κοινές υποδομές, υπηρεσίες, δημόσιες συμβάσεις και πρότυπα. Άλλες νομικές βάσεις παραμένουν διαθέσιμες όταν ο πραγματικός στόχος έγκειται αλλού. Η προτεινόμενη νομοθετική πράξη της ΕΕ για το διάστημα χρησιμοποιεί το άρθρο 114 ΣΛΕΕ, επειδή επιδιώκει εναρμόνιση της εσωτερικής αγοράς, την οποία αποκλείει ρητώς το άρθρο 189.

Το Galileo είναι το αυτόνομο παγκόσμιο σύστημα δορυφορικής πλοήγησης της ΕΕ. Παρέχει υπηρεσίες εντοπισμού θέσης, πλοήγησης και χρονισμού, συμπεριλαμβανομένης κρυπτογραφημένης δημόσιας ρυθμιζόμενης υπηρεσίας για εξουσιοδοτημένους κυβερνητικούς χρήστες. Το EGNOS είναι διαφορετικό: ενισχύει τα σήματα των παγκόσμιων συστημάτων πλοήγησης στην περιοχή παροχής των υπηρεσιών του, βελτιώνοντας την ακρίβεια και παρέχοντας πληροφορίες ακεραιότητας, πολύτιμες για κρίσιμες για την ασφάλεια χρήσεις, όπως η αεροπορία. Το Galileo είναι παγκόσμιος δορυφορικός σχηματισμός· το EGNOS είναι περιφερειακή υπηρεσία επαύξησης.

Το Copernicus είναι το πρόγραμμα γεωσκόπησης της ΕΕ. Οι δορυφόροι Sentinel, οι συνεισφέρουσες αποστολές και τα επιτόπια δεδομένα υποστηρίζουν υπηρεσίες για την ατμόσφαιρα, το θαλάσσιο περιβάλλον, την ξηρά, την κλιματική αλλαγή, την ασφάλεια και τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Τα δεδομένα του εξυπηρετούν την περιβαλλοντική παρακολούθηση, τη γεωργία, τη διαχείριση καταστροφών και την επιβολή πολιτικών. Το Copernicus δεν παρέχει δορυφορική πλοήγηση και το Galileo δεν παράγει εικόνες γεωσκόπησης.

Η επίγνωση της κατάστασης στο διάστημα, ή SSA, καλύπτει τη γνώση των κινδύνων στο διαστημικό περιβάλλον. Η υποσυνιστώσα της για την επιτήρηση και παρακολούθηση του διαστήματος παρέχει υπηρεσίες αποφυγής συγκρούσεων, κατακερματισμού και επανεισόδου, χρησιμοποιώντας εθνικούς αισθητήρες και κέντρα επιχειρήσεων που συντονίζονται μέσω της σύμπραξης EU SST. Οι λειτουργίες διαστημικού καιρού και παρακολούθησης γεωπλήσιων αντικειμένων αντιμετωπίζουν άλλους κινδύνους. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη γεωσκόπηση: η SSA παρακολουθεί το τροχιακό και διαστημικό περιβάλλον για την προστασία συμφερόντων στο διάστημα και στο έδαφος.

Το GOVSATCOM συγκεντρώνει και διαμοιράζει ασφαλή δυναμικότητα δορυφορικών επικοινωνιών για εξουσιοδοτημένους κυβερνητικούς χρήστες. Υποστηρίζει τη διαχείριση κρίσεων, την επιτήρηση και τις βασικές υποδομές όταν η διασφαλισμένη συνδεσιμότητα είναι κρίσιμη. Ο κόμβος GOVSATCOM αντιστοιχίζει τις ανάγκες των χρηστών με τους διαθέσιμους πόρους. Οι αρχικές επιχειρήσεις άρχισαν τον Ιανουάριο του 2026. Το GOVSATCOM είναι συνιστώσα συγκέντρωσης υπηρεσιών· δεν αποτελεί το ίδιο τον μελλοντικό δορυφορικό σχηματισμό IRIS².

Η Επιτροπή έχει τη συνολική ευθύνη για την υλοποίηση του διαστημικού προγράμματος της ΕΕ και τη διαχείριση των προτεραιοτήτων, των προϋπολογισμών, των συμφωνιών και των απαιτήσεων ασφάλειας υψηλού επιπέδου. Ο Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Διαστημικό Πρόγραμμα —η EUSPA— είναι ο επιχειρησιακός οργανισμός της ΕΕ που προσανατολίζεται στους χρήστες. Στα καθήκοντά του περιλαμβάνονται η εκμετάλλευση και η ασφάλεια των Galileo και EGNOS, η διείσδυση στην αγορά των διαστημικών δεδομένων και υπηρεσιών της Ένωσης, ο κόμβος GOVSATCOM, οι αρμοδιότητες ασφαλούς συνδεσιμότητας και το γραφείο υποστήριξης EU SST. Το ανεξάρτητο συμβούλιο διαπίστευσης ασφαλείας του λαμβάνει αποφάσεις διαπίστευσης για τις συνιστώσες του προγράμματος.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος —ESA— είναι χωριστός διακυβερνητικός οργανισμός. Τα μέλη και η έννομη τάξη του δεν ταυτίζονται με εκείνα της ΕΕ. Η ΕΕ αναθέτει στον ESA τεχνικά καθήκοντα, καθώς και καθήκοντα σχεδιασμού και ανάπτυξης, βάσει συμφωνιών-πλαισίων χρηματοδοτικής εταιρικής σχέσης και συμφωνιών συνεισφοράς. Ο ESA υλοποιεί επίσης δικά του υποχρεωτικά και προαιρετικά προγράμματα για τα μέλη του. Είναι εσφαλμένο να χαρακτηρίζεται ο ESA θεσμικό όργανο της ΕΕ ή η EUSPA κατασκευαστής κάθε δορυφόρου της ΕΕ. Η EUMETSAT, οι εθνικοί οργανισμοί, η βιομηχανία και οι ερευνητικοί φορείς υλοποιούν επίσης σημαντικά τμήματα του οικοσυστήματος.

Ο κανονισμός (ΕΕ) 2021/696 καθόρισε μέγιστο χρηματοδοτικό κονδύλιο €14.88 δισεκατομμυρίων σε τρέχουσες τιμές για την περίοδο 2021–2027: €9.017 δισεκατομμύρια για τα Galileo και EGNOS, €5.421 δισεκατομμύρια για το Copernicus και €442 εκατομμύρια για τα SSA και GOVSATCOM. Πρόκειται για επταετές νομικό κονδύλιο και όχι για ετήσια δαπάνη. Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη», ο προϋπολογισμός της ΕΕ, τα προγράμματα των κρατών μελών, οι συνεισφορές του ESA, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και τα ιδιωτικά κεφάλαια χρηματοδοτούν επίσης την ευρύτερη διαστημική οικονομία.

Η Ένωση έχει την κυριότητα συγκεκριμένων υλικών και άυλων περιουσιακών στοιχείων που δημιουργούνται ή αναπτύσσονται στο πλαίσιο του προγράμματος, με την επιφύλαξη του κανονισμού και των συμφωνιών. Η κυριότητα δεν σημαίνει ότι η Επιτροπή χειρίζεται υλικά κάθε δορυφόρο ή αισθητήρα. Η διαχείριση, η ανάπτυξη και οι επιχειρήσεις κατανέμονται ανά συνιστώσα. Οι υπηρεσίες της ΕΕ υποστηρίζουν συχνά ιδιωτικά κατάντη προϊόντα: μικροκυκλώματα πλοήγησης, αναλύσεις για το κλίμα, γεωργία ακριβείας, εφοδιαστική και εφαρμογές έκτακτης ανάγκης. Τα ανοικτά δεδομένα μπορούν να δημιουργούν οικονομική αξία ακόμη και όταν η υποκείμενη υποδομή χρηματοδοτείται από δημόσιους πόρους.

Ο κανονισμός (ΕΕ) 2023/588 θέσπισε το πρόγραμμα ασφαλούς συνδεσιμότητας της Ένωσης για την περίοδο 2023–2027. Η υποδομή IRIS² έχει σχεδιαστεί για να παρέχει ανθεκτικές, αυτόνομες και οικονομικά αποδοτικές κυβερνητικές επικοινωνίες, καθιστώντας παράλληλα δυνατή την εμπορική συνδεσιμότητα. Συνδυάζει στοιχεία σε χαμηλή και μέση γήινη τροχιά, περιλαμβάνει απαιτήσεις κυβερνοασφάλειας και ασφάλειας της αλυσίδας εφοδιασμού και επιδιώκει συνέργειες με το GOVSATCOM και το EuroQCI. Ο κανονισμός έχει εκδοθεί και ισχύει· η ανάπτυξη αποτελεί συνεχιζόμενο πρόγραμμα και όχι ήδη ολοκληρωμένο δορυφορικό σχηματισμό.

Τον Δεκέμβριο του 2024 η Επιτροπή υπέγραψε σύμβαση παραχώρησης διάρκειας 12 ετών με την κοινοπραξία SpaceRISE για ένα σύστημα 290 δορυφόρων και τις συναφείς επίγειες υποδομές. Οι κυβερνητικές και εμπορικές υπηρεσίες προγραμματίζονται για το 2030. Η χρηματοδότηση συνδυάζει δημόσιες συνεισφορές της ΕΕ και του ESA με ιδιωτικές επενδύσεις, ενώ οι δεσμεύσεις πέραν του τρέχοντος δημοσιονομικού πλαισίου υπόκεινται σε μελλοντικές δημοσιονομικές αποφάσεις. Οι υποψήφιοι πρέπει να διακρίνουν τον δεσμευτικό κανονισμό του προγράμματος του 2023, την υπογεγραμμένη σύμβαση παραχώρησης και το μελλοντικό ορόσημο παροχής υπηρεσιών.

Η Επιτροπή πρότεινε τη νομοθετική πράξη της ΕΕ για το διάστημα, COM(2025) 335, στις 25 Ιουνίου 2025. Ανταποκρίνεται στον κατακερματισμό των εθνικών πλαισίων αδειοδότησης και στην αύξηση της συμφόρησης, των διαστημικών αποβλήτων και των κυβερνοπεριβαλλοντικών κινδύνων. Τρεις πυλώνες διαρθρώνουν την πρόταση: ασφάλεια μέσω κανόνων παρακολούθησης και μετριασμού των διαστημικών αποβλήτων· ανθεκτικότητα μέσω προσαρμοσμένων μέτρων κυβερνοασφάλειας και διαχείρισης κινδύνων· και περιβαλλοντική βιωσιμότητα μέσω κοινής μεθόδου αξιολόγησης. Το προτεινόμενο πλαίσιο θα κάλυπτε τους σχετικούς φορείς εκμετάλλευσης της ΕΕ και τους παρόχους εκτός ΕΕ που προσφέρουν διαστημικά δεδομένα ή υπηρεσίες στην Ένωση, με αναλογικά καθεστώτα και συγκεκριμένες εξαιρέσεις.

Η πρόταση βασίζεται στο άρθρο 114 ΣΛΕΕ και θα χρησιμοποιούσε κανονισμό για την εναρμόνιση των όρων της εσωτερικής αγοράς. Προτείνει εθνική αδειοδότηση και εποπτεία που υποστηρίζονται από τεχνικές αξιολογήσεις, αμοιβαία αναγνώριση για τις καλυπτόμενες απαιτήσεις, μητρώο της ΕΕ και ρόλους για την EUSPA. Τα αντικείμενα άμυνας και εθνικής ασφάλειας εξαιρούνται υπό καθορισμένες περιστάσεις. Το κείμενο της Επιτροπής προτείνει εφαρμογή από την 1 Ιανουαρίου 2030 με μεταβατικές διατάξεις, αλλά ούτε η ημερομηνία αυτή ούτε οι λεπτομερείς υποχρεώσεις είναι οριστικές πριν από την έκδοση.

Στις 17 Αυγούστου 2026 το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο διαπραγματεύονταν στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας. Οι όροι «προτεινόμενο», «εκδοθέν», «σε ισχύ» και «εφαρμοστέο» δεν πρέπει να συγχέονται. Οι υφιστάμενοι εθνικοί κανόνες, οι διεθνείς υποχρεώσεις και οι εφαρμοστέες τομεακές νομοθετικές πράξεις της ΕΕ εξακολουθούσαν να διέπουν τον τομέα ενόσω προχωρούσαν οι διαπραγματεύσεις.

Το όραμα του Ιουνίου του 2025 για την ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία έχει ορίζοντα το 2050 και περιλαμβάνει περισσότερες από 40 δράσεις για τον συντονισμό, την πρόσβαση σε χρηματοδότηση, τις δεξιότητες, τις δημόσιες συμβάσεις, την τυποποίηση και τις διεθνείς εταιρικές σχέσεις. Προτείνει συνεργασία στο πλαίσιο της «Διαστημικής Ομάδας Ευρώπη» μεταξύ της Επιτροπής, των κρατών μελών, του ESA, της EUSPA και της βιομηχανίας. Το όραμα αυτό αποτελεί στρατηγική πολιτικής και όχι ταμείο ή δεσμευτική πράξη.

Οι διαστημικές υποδομές είναι διττής χρήσης και ευάλωτες σε κυβερνοεπιθέσεις, παρεμβολές, διαστημικά απόβλητα και εχθρικές παρεμβάσεις. Η στρατηγική της ΕΕ του 2023 για την ασφάλεια και την άμυνα στο διάστημα επιδιώκει καλύτερη κατανόηση των απειλών, ανθεκτικότητα, αντίδραση και χρήση του διαστήματος για την ασφάλεια και την άμυνα, διατηρώντας παράλληλα τον μη στρατιωτικό χαρακτήρα του διαστημικού προγράμματος της ΕΕ. Η διαπίστευση ασφαλείας προστατεύει τα συστήματα της ΕΕ· οι αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας παραμένουν στους αρμόδιους φορείς της ΕΕ και των κρατών μελών.

Ξεκινήστε προσδιορίζοντας την υπηρεσία: πλοήγηση, επαύξηση, γεωσκόπηση, τροχιακή ασφάλεια ή ασφαλείς επικοινωνίες. Στη συνέχεια, προσδιορίστε την πράξη και τον φορέα. Η Επιτροπή διαχειρίζεται, η EUSPA λειτουργεί τις υπηρεσίες που της έχουν ανατεθεί και συνδέει τους χρήστες, ο ESA παρέχει τεχνική εμπειρογνωσία βάσει συμφωνιών και τα κράτη μέλη συνεισφέρουν αισθητήρες, αδειοδοτήσεις και εθνικές ικανότητες. Ολοκληρώστε με το καθεστώς: οι κανονισμοί 2021 και 2023 ισχύουν, το GOVSATCOM άρχισε τις αρχικές επιχειρήσεις, η ανάπτυξη του IRIS² συνεχίζεται και η νομοθετική πράξη για το διάστημα παραμένει πρόταση.