Grondslagen, bevoegdheden en beginselen

De Unie handelt uitsluitend binnen de grenzen van de bevoegdheden die haar door de lidstaten in de Verdragen zijn toegekend (artikel 5, lid 2, VEU). Bevoegdheden zijn exclusief, gedeeld of ondersteunend. Op exclusieve terreinen mag alleen de Unie wetgeven, terwijl de lidstaten mogen optreden indien zij daartoe door de Unie gemachtigd zijn of voor de uitvoering van handelingen van de Unie. Op gedeelde terreinen kunnen de lidstaten optreden voor zover de Unie haar bevoegdheid niet heeft uitgeoefend of heeft opgehouden uit te oefenen. Ondersteunende bevoegdheid stelt de Unie in staat het optreden van de lidstaten te ondersteunen, te coördineren of aan te vullen zonder de nationale wetgevingen te harmoniseren waar de Verdragen harmonisatie uitsluiten.

Subsidiariteit geldt uitsluitend op terreinen van niet-exclusieve bevoegdheid. De Unie mag slechts optreden indien de doelstellingen niet voldoende door de lidstaten kunnen worden verwezenlijkt en wegens de omvang of de gevolgen ervan beter op het niveau van de Unie kunnen worden verwezenlijkt (artikel 5, lid 3, VEU). Evenredigheid vereist dat het optreden van de Unie niet verder gaat dan nodig is om de doelstellingen van de Verdragen te verwezenlijken (artikel 5, lid 4, VEU). Beide beginselen beperken het optreden van de Unie en zijn rechterlijk toetsbaar. De nationale parlementen zien toe op de subsidiariteit krachtens Protocol nr. 2, maar de uiteindelijke toetsing berust bij het Hof van Justitie.

Krachtens artikel 4, lid 3, VEU verlenen de Unie en de lidstaten elkaar bijstand bij de vervulling van de taken die uit de Verdragen voortvloeien. De lidstaten nemen alle passende maatregelen om de nakoming van de uit de Verdragen voortvloeiende verplichtingen te verzekeren en onthouden zich van maatregelen die de verwezenlijking van de doelstellingen van de Unie in gevaar kunnen brengen. De nationale procedurele autonomie wordt geëerbiedigd, maar wordt begrensd door de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid: nationale rechtsmiddelen wegens schending van Unierecht mogen niet ongunstiger zijn dan die voor vergelijkbare nationale vorderingen en mogen de uitoefening van rechten uit de Unie niet praktisch onmogelijk maken.

Voorrang betekent dat een conflicterende nationale regel de doeltreffendheid van toepasselijk Unierecht niet kan aantasten. Rechtstreekse werking stelt particulieren in staat zich voor de nationale rechter op Unierecht te beroepen wanneer de regel voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk is. Verordeningen hebben doorgaans rechtstreekse werking; richtlijnen kunnen rechtstreekse werking hebben uitsluitend tegenover de staat (verticaal) en uitsluitend indien zij niet binnen de termijn zijn omgezet of onjuist zijn omgezet. Richtlijnen kunnen als zodanig geen verplichtingen aan particulieren opleggen (geen horizontale rechtstreekse werking).

Nationale rechters moeten nationaal recht zo veel mogelijk uitleggen in het licht van de bewoordingen en het doel van een toepasselijke richtlijn (conforme interpretatie). Wanneer een lidstaat Unierecht schendt, kan staatsaansprakelijkheid vergoeding bieden voor de schade veroorzaakt door een voldoende gekwalificeerde schending, mits de regel beoogt rechten aan particulieren toe te kennen, de schending voldoende gekwalificeerd is en er een causaal verband bestaat. Algemene beginselen zoals rechtszekerheid en gewettigd vertrouwen vereisen duidelijke en voorzienbare regels en nauwkeurige toezeggingen van een bevoegde bron.