Θεμέλια, αρμοδιότητες και αρχές

Η Ένωση ενεργεί μόνο εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που της αναθέτουν τα κράτη μέλη με τις Συνθήκες (άρθρο 5 παράγραφος 2 ΣΕΕ). Οι αρμοδιότητες είναι αποκλειστικές, συντρέχουσες ή υποστηρικτικές. Στους αποκλειστικούς τομείς μόνο η Ένωση μπορεί να νομοθετεί, ενώ τα κράτη μέλη μπορούν να ενεργούν εάν έχουν εξουσιοδοτηθεί από την Ένωση ή για την εφαρμογή πράξεων της Ένωσης. Στους συντρέχοντες τομείς τα κράτη μέλη μπορούν να ενεργούν στον βαθμό που η Ένωση δεν έχει ασκήσει την αρμοδιότητά της ή έχει παύσει να την ασκεί. Η υποστηρικτική αρμοδιότητα επιτρέπει στην Ένωση να υποστηρίζει, να συντονίζει ή να συμπληρώνει τη δράση των κρατών μελών χωρίς εναρμόνιση των εθνικών νόμων όπου οι Συνθήκες αποκλείουν την εναρμόνιση.

Η επικουρικότητα εφαρμόζεται μόνο σε τομείς μη αποκλειστικής αρμοδιότητας. Η Ένωση μπορεί να ενεργεί μόνο εάν οι στόχοι δεν μπορούν να επιτευχθούν επαρκώς από τα κράτη μέλη και μπορούν, λόγω κλίμακας ή αποτελεσμάτων, να επιτευχθούν καλύτερα σε επίπεδο Ένωσης (άρθρο 5 παράγραφος 3 ΣΕΕ). Η αναλογικότητα απαιτεί η δράση της Ένωσης να μην υπερβαίνει το αναγκαίο για την επίτευξη των στόχων των Συνθηκών (άρθρο 5 παράγραφος 4 ΣΕΕ). Και οι δύο αρχές περιορίζουν τη δράση της Ένωσης και υπόκεινται σε δικαστικό έλεγχο. Τα εθνικά κοινοβούλια παρακολουθούν την επικουρικότητα βάσει του Πρωτοκόλλου αριθ. 2, αλλά ο τελικός έλεγχος ανήκει στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Δυνάμει του άρθρου 4 παράγραφος 3 ΣΕΕ, η Ένωση και τα κράτη μέλη οφείλουν να αλληλοβοηθούνται κατά την εκπλήρωση των καθηκόντων που απορρέουν από τις Συνθήκες. Τα κράτη μέλη λαμβάνουν κάθε κατάλληλο μέτρο για να διασφαλίσουν την εκπλήρωση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τις Συνθήκες και απέχουν από μέτρα που θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο τους στόχους της Ένωσης. Η εθνική δικονομική αυτονομία γίνεται σεβαστή, αλλά περιορίζεται από τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας: τα εθνικά ένδικα βοηθήματα για παράβαση του δικαίου της Ένωσης δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκά από εκείνα για παρόμοιες εγχώριες αξιώσεις και δεν πρέπει να καθιστούν πρακτικά αδύνατη την άσκηση δικαιωμάτων που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης.

Η υπεροχή σημαίνει ότι ένας αντιτιθέμενος εθνικός κανόνας δεν μπορεί να υπονομεύσει την αποτελεσματικότητα του εφαρμοστέου δικαίου της Ένωσης. Το άμεσο αποτέλεσμα επιτρέπει στα άτομα να επικαλούνται το δίκαιο της Ένωσης ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων όταν ο κανόνας είναι αρκούντως σαφής, ακριβής και ανεπιφύλακτος. Οι κανονισμοί έχουν κατά κανόνα άμεσο αποτέλεσμα· οι οδηγίες μπορούν να έχουν άμεσο αποτέλεσμα μόνο κατά του κράτους (κάθετο) και μόνο εάν δεν έχουν μεταφερθεί εμπρόθεσμα ή έχουν μεταφερθεί εσφαλμένα. Οι οδηγίες δεν μπορούν αφ' εαυτών να επιβάλλουν υποχρεώσεις σε ιδιώτες (δεν έχουν οριζόντιο άμεσο αποτέλεσμα).

Τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να ερμηνεύουν το εθνικό δίκαιο, στο μέτρο του δυνατού, υπό το φως του γράμματος και του σκοπού της εφαρμοστέας οδηγίας (σύμφωνη ερμηνεία). Όταν ένα κράτος μέλος παραβιάζει το δίκαιο της Ένωσης, η κρατική ευθύνη μπορεί να παρέχει αποκατάσταση για τη ζημία που προκλήθηκε από αρκούντως κατάφωρη παράβαση, εφόσον ο κανόνας αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων, η παράβαση είναι αρκούντως κατάφωρη και υπάρχει αιτιώδης σύνδεσμος. Γενικές αρχές όπως η ασφάλεια δικαίου και η προστασία της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης απαιτούν σαφείς και προβλέψιμους κανόνες και ακριβείς διαβεβαιώσεις από αρμόδια πηγή.